Rimske vile u bilećkom selu Panik – tajna pod vodom

Podizanjem brane Grančarevo na rijeci Trebišnjici, prije skoro pola vijeka, njene ukroćene vode, pretočene u Bilećko jezero, prekrile su sela Panik, Orah, Čepelica, Zadublje i Miruše. Osim kuća i imanja, ispod Bilećkog jezera tada je ostalo i bogato kulturno-istorijsko naslijeđe. O tajnama pod vodom – rimskim vilama u selu Panik, napravljenim prije 20 vijekova, koje su, između ostalog, bile svjedoci da su se najstariji tragovi hrišćanstva u Bosni i Hercegovini pojavili baš na ovom prostoru, za „Moju Hercegovinu“ piše Bilećanka Ljiljana Parežanin, arheolog u Zavodu za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa RS.

Selo Skrobotno iznad Bilećkog jezera, blizu nekadašnjeg sela Panik (FOTO: Moja Hercegovina)
Selo Skrobotno iznad Bilećkog jezera, najbliže nekadašnjem selu Panik (FOTO: Moja Hercegovina)

Izgradnjom hidroenergetskog sistema u dolini rijeke Trebišnjice potopljen je teren na kome su se nalazili brojni arheološki i nadgrobni spomenici velike naučne i kulturno-istorijske vrijednosti. Ono što je tada otkriveno i publikovano u naučnim časopisima zahtijeva posebnu pažnju, ali na ovom mjestu želim da istaknem samo pojedine segmente, samo detalje iz sveobuhvatnije sadržine, dovoljne da se razumije koje je bogatstvo u pogledu kulturno-istorijskog nasljeđa, pogotovo domena arheologije, postojalo na području sela Panik, danas duboko pod vodama Bilećkog jezera. Ovom prilikom biće riječi o nalazima iz rimskog doba otkrivenih na lokalitetima Crvina-Parežani i Dračeva strana.

Piše: Ljiljana Parežanin

U kratkom osvrtu na istorijska zbivanja na prostoru današnje Bosne i Hercegovine, naglašavamo da je u vrijeme postojanja Rimske republike (509-27 g. p. e.) djelovao niz rimskih zapovjednika sa ovlašćenjima promagistrata koji su vodili ratove sa nemirnim ilirskim domorodcima. Sa uspostavljanjem sistema principata, Oktavijan Avgust reorganizovao je provincijsku upravu, što je podrazumijevalo i ilirske oblasti dinarskog pojasa i panonskog basena koje su u Avgustovo doba unesene u rimski državni i imperijalni okvir. U prvo vrijeme postoji samo jedna provincija pod imenom Ilirik koja obuhvata široko područje od jadranske obale sve do srednjeg Dunava. Nakon velikog Ilirskog ustanka (6-9. g.n.e), došlo je do podjele jedinstvene provincije Ilirik na dvije nove provincije – najveći dio prostora današnje Bosne i Hercegovine našao se u okvirima provincije Gornji Ilirik, koji će se decenijama kasnije nazvati Dalmacija.

U kontesktu konsolidacije rimske vlasti, uspostavljanja običaja i načina života uslovljenih razvojem ekonomije i dolaska isluženih vojnika, u daljem tekstu govorićemo o latifundiji – u smislu postojanja i razvoja velikih zemljišnih posjeda, i rustičnim vilama (villa rustica) koje predstavljaju objekte ili skup objekata izvan ili podalje od grada i zadovoljavaju osnovne potrebe vlasnika u smislu stambene i gospodarske funkcije. Ovakvo imanje bilo je kompleksna poljoprivredna jedinica na čijem je čelu stajao upravik – villicus. U različitim epohama pojedini dijelovi se počinju izdvajati, oblikujući pri tom raskošne palate – villa urbana, sa velikim porticima (trijemovima), nimfejima i peristilima – dvorištima.

Villa urbana na lokaliteu Crkvina-Parežani bila je smještena na najljepšem položaju uz rijeku Trebišnjicu, izgrađena u obliku tzv. „U vile“. Dva kompleksa prostorija koja su ležala naspramno, i obuhvatala banju i reprezentativne prostorije, bile su na jednom i možda drugom kraju vezane trijemovima i tako zatvarali veliki četverougaoni prostor, vjerovatno vrt. Vila otkopana u Paniku jedna je od najreprezentativnijih vila na području čitave Bosne i Hercegovine. Iznad rimskog građevinskog kompleksa datiranog u doba Galijena, pronađena je mala starohrišćanska crkva koja je izgrađena još u VI vijeku, a kasnije je iznad nje sagrađena mala starohrišćanska crkva oko koje se sahranjivalo stanovništvo.

Ostaci vile u Paniku najvjerovatnije su pripadale značajnim članovima senatorske ili plemićke klase. Gabariti objekta, sitni nalazi, luksuznost u opremanju, posebno stambenih dijelova, blizina manjih vila rustika koje su ulazile u domen ovih velikih zdanja ukazuju da je ova vila bila sjedište jednog velikog posjeda. Za vilu u Paniku se može pretpostaviti da su proizvodni dijelovi predstavljeni u vilama na Dračevoj strani, Potkućnicama, vilama uz Trebišnjicu i na Prlu. S obzirom na to da vila u Paniku nije posjedovala pomoćne prostorije u funkciji radionica, ostava, staja i slično, može se pretpostaviti da je vila sa lokaliteta Dračeva strana imala poseban značaj u smislu snabdijevanja vile u Paniku svim neophodnim namirnicama. U neposrednoj blizini ove vile može se nazrijeti stan villicusa, nadzornika ovog imanja. Nadzornik imanja je dokaz da vlasnik posjeduje više imanja sa vilama, zbog čega je prinuđen da ga angažuje radi vođenja poslova na dotičnom imanju.

Natpis iz manastira Kosijerevo

Među natpisima koji spominju ovu socijalnu strukturu, a ujedno nam ukazuju na mogućnosti razmatranja te njihove pripadnosti italskim kolonistima, za priču o rimskim vilama na području ovog dijela opštine Bileća posebno je važan terminacijski natpis iz Kosijereva. Spomenik je bio uklesan u živu stijenu uz lijevu obalu Trebišnjice, te je prilikom izgradnje hidoenergetskog sistema na ovoj rijeci, isječen i prenesen u muzej u Nikšiću. Prema sadržaju, ovaj natpis govori o obnovi mosta i kamena međaša (terminos), preko kog je prolazila strateški važna antička komunikacija Salona-Narona-Leusinium-Dirrachium. Na natpisu se pominje italska porodica Vesisus. Njihov nadzornik, čije se ime nije sačuvalo na spomeniku, pobrinuo se za obnavljanje mosta i međaša na imanju kojim je upravljao. Međutim, ostalo je otvoreno pitanje da li ovaj natpis pripada imanju na Paniku, te je teško kontekstualizovati imanje porodice Vesisus. Natpis potiče iz I vijeka i, s obzirom na to da je vremenski i teritorijalno odvojen od prostora Panika, prema ustaljenim mišljenjima ne može se dovesti u vezu sa navedenim posjedom, ali svjedoči da su to bili bogati predjeli u kojima su već rano nastajali centri budućih latifundija. Pretpostavlja se da su Italici poput Vesija u ove krajeve doselili preko primorskih gradova Narone, Salone, Risna, Epidauruma. Prostor Panika im je vjerovatno bio privlačan, jer se nalazio na važnoj antičkoj komunikaciji Narona-Skodra. Tako povoljna pozicija omogućila je jednostavan transport proizvoda, koji su se proizvodili na imanjima, do krajnjih destinacija.

(FOTO: Moja Hercegovina)
(FOTO: Moja Hercegovina)

Po svemu sudeći, vlasnik vile na Paniku bio je bogati Italik, predstavnik aristokratskog zemljoradničkog sloja. Ovakva pretpostavka temelji se na veličini objekta, kao i njegovoj luksuznosti i opremljenosti. Navedeni elementi dokazuju visoke stambene standarde koje je na prostore istočne Hercegovine mogao donijeti doseljeni Italik.

Prostorija broj 16 i dokazi o najranijim tragovima hrišćanstva u BiH

Najznačajniji dio ove vile predstavlja prostorija kojoj je tokom istraživanja dodjeljen broj 16, s obzirom na to da ona ima oblik krsta, u kojoj se u određenoj mjeri sačuvao mozaik izuzetnih umjetničkih vrijednosti i simbolične sadržine. Mozaik se sastojao iz dva dijela – kvadratnog polja sa centralnom figurom Orfeja i duguljastog polja ispod njega sa bistom Muze. Oba mozaika vezana su u jednu cijelinu dvostrukim okvirom. Orfej je prikazan u zelenoj tunici sa crvenim opasačem i ogrnut crvenim plaštom. Na desnoj ruci su tri znaka krsta, jedan ispod drugog. Orfej je okružen životinjama, desno od njega je bik, a iznad njega zmija. Vidljive su i noge neke životinje i dio drveta ispod koga sjedi, panter koji goni divokozu i ptice na granama. Muza je prikazana u zelenoj tunici sa perjem na glavi, a desno od muze je libellus ili diptih koji je karakteriše kao muzu istorije Klio. Simbolična sadržina ovaj mozaik čini posebno osobenim i važnim. Jasno poredani krstovi na Orfejevom rukavu upućuju na hrišćansku simboliku – slika Orfeja kao pastira svoga stada odnosno preteča Hrista kao dobrog pastira, u periodu sa kraja III vijeka kada je hrišćanstvo još zabranjeno. Muza istorije simbolizuje mudrosti i znanje Orfeja, odnosno Hrista kao spasitelja svijeta, dakle na rukavu Orfeja pjesnika iz grčke mitologije javljaju se predstave krsta, odnosno kriptohrišćanski elementi koje na ovom prostoru prvi put susrećemo u ovako ranom periodu.

Prostorija u obliku krsta predstavlja najvjerovatnije prostor namjenjen za tajne hrišćanske aktivnosti u vremenu kada je hrišćanstvo bilo van zakona i proganjano. S obzirom na kriptohrišćansku simboliku Orfeja, kao i simbolički oblik prostorije – forma krsta, može se zaključiti da su tragovi hrišćanstva na prostoru današnje Bosne i Hercegovine najstariji do sada, upravo na ovom lokalitetu. S obzirom na društveni značaj ove vile na širem prostoru, može se pretpostaviti da je i religijski uticaj koji se širio sa ovog lokaliteta bio izuzetno značajan. Značaj ove vile je i potvrda pretpostavke da je jedan njen dio imao sakralnu namjenu.

S druge strane, na freskama se javlja glava meduze kao simbol zla i fragmentarna figura sa dva uzdignuta prsta desne ruke koji u hrišćanstvu predstavljaju znak blagosiljanja. Takođe, i stakleni prilozi pronađeni u jednoj od grobnica – loptasta, bočica, čaša i krčag, karakteristični su za hrišćanske grobove III i IV vijeka.

Prema tome, puno je elemenata koji govore da su vlasnici ovog fundusa bile pristalice hrišćanstva prije nego što je ono prihvaćeno od države. To su, prema istraživanjima, najraniji tragovi hrišćanstva do sada ustanovljeni na teritoriji Bosne i Hercegovini.

Ovim je dat prikaz najreprezentativnijeg mozaika rimske luksuzne vile. Ostavi mozaika konstatovani su još u sedam prostorija. Riječ je o geometrijskim mozaicima od kojih većina nije polihromna, nego samo u bijelo-plavoj boji. Motivi su jednostavni i siromašni, te se dosta ističe bijela pozadina, a omiljeni su pelta, čvor, krugovi, rombovi, pletenice. Na osnovu analogija sa sličnim mozaicima uklapaju se u period III vijeka.

Svojom brojnošću i originalnošću ističu se i nalazi fresaka koje su otkrivene i u luksuznoj vili na Crkvini i na Paniku, dok su u vilama rustikama na Dračevoj strani nađeni samo pojedinični fragmenti crveno ili bijelo obojeni. Većina nađenih motiva predstavlja motive arhitekture, ali je uočeno i prisustvo biljnih motiva, dok su likovni prikazi malobrojni.

Sjeverozapadno od kompleksa rimske luksuzne vile uzdiže se brijeg čiji se vrh zove brijeg, a plato terase Dračeva strana. Prema sistematskim ispitivanjima koja su provedena 1968. godine, utvrđeno je postojanje tri grupe zgrada koje se sastoje od uskih i dugih krakova jednakih širina i u njima se nalaze jedan red velikih ili dva reda manjih prostorija. Njihove dimenzije odgovaraju vilama rustikama, odnosno to su, kako se pretpostavlja, bili stanovi pojedinih zakupnika koji su dobijali na obradu izvjesne dijelove imanja. Ove zgrade su i manje luksuzno opremljene nego vila na Paniku. Nađene su samo jednostavne freske, dok tragova mozaika nije bilo. Ovaj broj od tri grupe zgrada nije konačan, a po vrlo oskudnim nalazima poljoprivrednog oruđa i velikih kamenih sudova za preradu poljoprivrednih proizvoda (mlinovi za mljevenje žita) može se zaključiti da su ove gospodarske prostorije služile, prije svega, za radove u vezi sa poljoprivredom, pri čemu ni u jednoj od zgrada nisu nađeni tragovi radionica za obradu kože, tkačnice ili livnice, koje su ponekad nađene u sastavu velikih latifundija, što će reći da je vila na Paniku predstavljala centar za eksploataciju okolnog prirodnog bogatstva.

Kompleks zgrada na Dračevoj strani nastao je najvjerovatnije krajem I i u II vijeku n.e. Najluksuzniji dijelovi vile urbane uređeni su krajem III i u IV vijeku. Prema tome, očito je da je centar, vjerovatnije ranijeg, manjeg imanja bio na Dračevoj strani, i da je vlasnik, obagativši se, kasnije prešao u vilu urbanu.

U pokušaju pomirenja potreba savremenog života i očuvanja bogatog kulturno-istorijskog nasljeđa ovoga kraja, realizovalo se istraživanje nepokretnosti o kojima je u ovim redovima i bilo najviše riječi. Pokretni nalazi i reprezentativni mozaici preneseni su u prostorije muzeja. Međutim, ovim, prije svega, želim da oživim sjećanje kako na svoje pretke, tako i na sve one koji su tu rođeni, odrasli, pa i bili svjedoci ovih istraživanja i silom prilika otišli dalje. Želim da oživim sjećanje na misao o „besmrtnosti“ jednog kraja o kome pričaju, između ostalih, i rimske vile, ali i još mnogo toga što leži pod vodama jezera, čija naizgled mirna površina krije mnoga pitanja i nosi mnoge tajne.

 

Autor