Dvije pucnjave u razmaku od svega dva dana dovoljne su da u većini gradova postanu još jedna vijest iz crne hronike. U Istočnom Sarajevu njihov odjek bio je znatno snažniji. Ne samo zbog činjenice da su oba napada izvedena vatrenim oružjem i da su se dogodila na javnim mjestima, već i zato što je ovaj grad tokom posljednjih dvadesetak godina više puta bio poprište obračuna kriminalnih grupa čije su posljedice odavno prevazišle lokalne okvire.
Zbog toga se posljednja dva pokušaja ubistva nisu posmatrala samo kao dvije odvojene policijske istrage. Ona su otvorila i mnogo šire pitanje – da li se narušena bezbjednosna situacija ponovo vraća u grad koji je dugo pokušavao ostaviti iza sebe godine obilježene atentatima, eksplozijama automobila, likvidacijama i višegodišnjim sukobima kriminalnih grupa.
Dobro poznato ime
Prvi slučaj dogodio se početkom sedmice, kada je u Istočnom Sarajevu iz vatrenog oružja ranjen Kosta Pandurević. Policija je ubrzo potvrdila da je riječ o pokušaju ubistva i pokrenula opsežnu istragu s ciljem identifikovanja izvršilaca i rasvjetljavanja motiva napada. Iako istražni organi nisu iznosili detalje koji bi mogli ugroziti istragu, bilo je jasno da se ne radi o spontanom incidentu niti o sukobu koji je eskalirao na licu mjesta. Način izvršenja, okolnosti pod kojima je napad izveden i činjenica da je korišteno vatreno oružje odmah su ukazivali na planski karakter napada.
Posebnu pažnju izazvala je činjenica da se ime Koste Pandurevića i ranije pojavljivalo u medijskim izvještajima o bezbjednosnim događajima u Istočnom Sarajevu. Krajem prošle godine već je bio meta jednog pokušaja ubistva na području Trebevića, zbog čega je kasnije uhapšen jedan osumnjičeni. Dodatnu pažnju ovom slučaju dala je i informacija da je među osumnjičenima za pokušaj ubistva Pandurevića i Đorđe Ždrale, ime koje već gotovo dvije decenije nosi posebnu težinu u bezbjednosnom kontekstu Istočnog Sarajeva. Njegovo pojavljivanje u istrazi ponovo je otvorilo pitanja o mogućim vezama između aktuelnih događaja i sukoba kriminalnih struktura koji su obilježili period početkom dvijehiljaditih godina.
Dok su istražioci radili na prikupljanju tragova i saslušanju svjedoka u slučaju Pandurević, Istočno Sarajevo pogodio je novi oružani incident. Nepuna dva dana kasnije meta napada postao je Aleksandar Dabić. I u ovom slučaju policija je događaj okvalifikovala kao pokušaj ubistva, za šta je osumnjičen Aleksandar Nikolić.
Činjenica da su se dva pokušaja ubistva dogodila u tako kratkom vremenskom razmaku bila je dovoljna da među građanima izazove osjećaj nesigurnosti kakav Istočno Sarajevo nije osjetilo godinama.
Razlog za to nije samo broj incidenata, nego i kolektivno pamćenje grada. Stariji stanovnici dobro se sjećaju perioda kada su pucnjave, eksplozije i atentati postali gotovo redovna pojava, a imena pojedinih aktera punila naslovnice medija širom Bosne i Hercegovine i regiona.
Zbog tog iskustva svaki novi oružani napad u Istočnom Sarajevu dobija mnogo veću pažnju nego što bi je vjerovatno imao u nekoj drugoj sredini.
To potvrđuju i reakcije lokalnih vlasti i policije koje su uslijedile neposredno nakon posljednjih događaja. Umjesto uobičajenih uvjeravanja da je situacija pod kontrolom, uslijedile su poruke koje su mnogi ocijenili neuobičajeno otvorenim i ozbiljnim. One su pokazale da se posljednja dva slučaja ne posmatraju kao izolovani incidenti, već kao bezbjednosni izazov koji zahtijeva mnogo širi institucionalni odgovor.
Kako je nastao kriminalni milje Istočnog Sarajeva
Da bi se razumjelo zbog čega svaki ozbiljniji oružani incident u ovom gradu budi uspomene na period kada je Istočno Sarajevo važilo za jedno od najproblematičnijih bezbjednosnih područja u Bosni i Hercegovini, potrebno je vratiti se gotovo tri decenije unazad.
Današnje Istočno Sarajevo nastalo je poslije Dejtonskog mirovnog sporazuma kao administrativna cjelina sastavljena od više opština koje su nakon rata ostale u sastavu Republike Srpske. Bio je to grad koji se praktično gradio iz početka. Hiljade ljudi preselile su iz dijelova Sarajeva koji su pripali Federaciji BiH, nastajale su nove institucije, nova administracija i nova lokalna ekonomija. Istovremeno, država koja se tek oporavljala od rata suočavala se sa slabim institucijama, nedovoljno razvijenim policijskim strukturama i gotovo nepostojećom koordinacijom između različitih bezbjednosnih agencija.
Upravo takvo okruženje predstavljalo je plodno tlo za razvoj organizovanog kriminala.
Entitetska linija kao prednost za kriminal
Za razliku od većine drugih gradova u Republici Srpskoj, Istočno Sarajevo imalo je jednu specifičnost – nalazilo se neposredno uz međuentitetsku liniju razgraničenja. Granica između Republike Srpske i Federacije BiH nije bila međunarodna granica, ali je u prvim poslijeratnim godinama predstavljala ozbiljnu administrativnu prepreku za policijske organe. Nadležnosti su bile podijeljene, razmjena informacija često spora, a zajedničke akcije rijetke.
Kriminalne grupe vrlo brzo su shvatile da upravo u takvom sistemu postoji prostor za djelovanje. Blizina Sarajeva omogućavala je brz prelazak iz jednog entiteta u drugi, dok su putevi prema Srbiji, Crnoj Gori i Hercegovini Istočno Sarajevo pretvarali u važnu tranzitnu tačku za različite ilegalne poslove.
Tokom kasnih devedesetih i početkom dvijehiljaditih godina preko ovog područja prolazili su švercerski kanali kojima su se krijumčarile cigarete, gorivo, automobili, oružje, a kasnije i narkotici. Nisu svi ti poslovi nastajali u Istočnom Sarajevu, ali je grad zbog svog geografskog položaja postao mjesto kroz koje su se ukrštali interesi različitih kriminalnih grupa.
Istovremeno, policijske i pravosudne institucije prolazile su kroz dug proces reforme. Formirane su nove agencije, mijenjale su se nadležnosti, a koordinacija između entitetskih i državnih organa tek se razvijala. Upravo u tom institucionalnom vakuumu pojedine kriminalne strukture uspjele su da ojačaju mnogo brže nego što je država uspijevala da izgradi mehanizme za njihovo suzbijanje.
Od lokalnih grupa do ozbiljnog podzemlja
Prve poslijeratne kriminalne grupe bile su uglavnom lokalnog karaktera i bavile su se djelima koja su u to vrijeme bila karakteristična za čitav region – krađama automobila, iznudama, reketiranjem, švercom akcizne robe i trgovinom oružjem zaostalim iz rata.
Međutim, kako je novac rastao, rasla je i potreba za kontrolom teritorije i kriminalnih poslova.
Lokalne grupe počele su uspostavljati veze sa strukturama iz Sarajeva, Srbije i Crne Gore, a organizovani kriminal postajao je sve profesionalniji. Umjesto sitnog kriminala, u prvi plan dolaze trgovina narkoticima, međunarodni švercerski lanci i poslovi koji donose višemilionsku zaradu.
Sa rastom profita rasla je i spremnost na nasilje. Upravo tada Istočno Sarajevo počinje sve češće puniti stranice crne hronike. Pucnjave, eksplozivne naprave postavljene ispod automobila i likvidacije više nisu bile sporadični incidenti, već dio mnogo šire borbe za prevlast u podzemlju.
Za građane je to značilo da se grad, koji je tek pokušavao izgraditi novi identitet nakon rata, sve češće u javnosti spominje zbog kriminalnih obračuna, a ne zbog razvoja ili investicija.
Imena koja su postala simbol jedne epohe
Iz takvog ambijenta izrasli su ljudi koji će obilježiti jednu od najkrvavijih kriminalnih epoha u Republici Srpskoj.
Njihova imena godinama su dominirala policijskim izvještajima i naslovnicama medija, a sukobi između pojedinih grupa pretvorili su Istočno Sarajevo u sinonim za organizovani kriminal.
Među njima su najpoznatiji postali Darko Elez i Đorđe Ždrale, čiji će sukob tokom narednih godina prerasti okvire lokalnog kriminalnog obračuna i prerasti u jednu od najdugotrajnijih i najkrvavijih kriminalnih priča u Bosni i Hercegovini.
Njihov rat nije bio uzrok nastanka podzemlja u Istočnom Sarajevu. Naprotiv, bio je posljedica sistema koji se godinama razvijao u gradu na raskrsnici puteva, nadležnosti i interesa različitih kriminalnih struktura.
Upravo će taj sukob obilježiti narednu fazu bezbjednosne istorije Istočnog Sarajeva i ostaviti posljedice koje se, gotovo dvije decenije kasnije, i dalje osjećaju u načinu na koji građani doživljavaju svaku novu pucnjavu.
Rat Eleza i Ždrala
Ako je Istočno Sarajevo početkom dvijehiljaditih godina postalo jedno od najvažnijih uporišta organizovanog kriminala u Bosni i Hercegovini, onda je sukob između Darka Eleza i Đorđa Ždrala predstavljao njegov najkrvaviji i najvidljiviji izraz.
Godinama su mediji gotovo svaku ozbiljniju pucnjavu, eksploziju ili likvidaciju u Istočnom Sarajevu dovodili u vezu s njihovim sukobom. Iako su pojedine istrage ostale nerazjašnjene, policijske agencije u Republici Srpskoj, Federaciji BiH i Srbiji godinama su smatrale da je upravo rat između dvije kriminalne strukture obilježio bezbjednosnu sliku ovog dijela zemlje.
Od saradnika do najvećih neprijatelja
Prema podacima iz brojnih sudskih postupaka i policijskih istraga, Darko Elez i Đorđe Ždrale nisu od početka bili suparnici. Naprotiv. Početkom dvijehiljaditih godina nalazili su se u istom kriminalnom miljeu koji se razvijao na području tadašnjeg Srpskog Sarajeva. Bavili su se poslovima karakterističnim za tadašnje organizovane kriminalne grupe – od iznuda i krađa automobila do trgovine narkoticima i drugih oblika organizovanog kriminala.
Kako su kriminalne aktivnosti rasle, tako je rastao i novac. A gdje raste novac, raste i borba za kontrolu. U jednom trenutku dolazi do raskola čiji pravi uzroci nikada nisu potpuno rasvijetljeni. Dio istražilaca smatrao je da je riječ o sukobu zbog kontrole kriminalnih poslova, drugi su govorili o ličnim sukobima i narušenom povjerenju među ljudima koji su godinama djelovali u istom okruženju.
Bez obzira na razlog, posljedice su bile dramatične.
Godine eksplozija i likvidacija
Od sredine dvijehiljaditih Istočno Sarajevo postaje mjesto gotovo neprekidnih obračuna.
Automobili odijeću u vazduh. Puca se na ulicama. Aktiviraju se eksplozivne naprave. Likvidacije se događaju usred dana. Policijske istrage često ostaju bez sudskog epiloga, ali se u gotovo svakoj od njih u javnosti spominju ljudi bliski jednoj ili drugoj grupi.
Građani su se godinama budili uz vijesti o novoj eksploziji ili pucnjavi. Mnogi slučajevi nikada nisu pravosnažno rasvijetljeni, ali su ostali dio kolektivnog pamćenja Istočnog Sarajeva.
Tokom tog perioda ubijeno je više osoba koje su policijske agencije dovodile u vezu sa organizovanim kriminalom, dok su drugi preživjeli pokušaje atentata. Lista tih događaja proteže se kroz gotovo cijelu deceniju.
Policija pod stalnim pritiskom
Istovremeno su policijske strukture Republike Srpske prolazile kroz jednu od najvećih reorganizacija u poslijeratnom periodu.
Formirani su novi odjeli za borbu protiv organizovanog kriminala. Pojačana je saradnja sa SIPA-om. U istrage se uključuju policijske agencije iz Srbije i Crne Gore. Kasnije će važnu ulogu preuzeti i Tužilaštvo Bosne i Hercegovine.
Međutim, organizovani kriminal u tom periodu već odavno nije imao lokalni karakter. Ljudi iz Istočnog Sarajeva povezivali su se sa kriminalnim strukturama iz Beograda, Novog Sada, Podgorice, Sarajeva i drugih gradova regiona.
Zbog toga je gotovo svaka ozbiljnija istraga prerastala granice jedne policijske uprave.
Hapšenja nisu odmah zaustavila sukob
Tokom narednih godina uslijedio je niz spektakularnih policijskih akcija. Darko Elez više puta je hapšen u Srbiji, a potom i izručen Bosni i Hercegovini, gdje mu je suđeno za više krivičnih djela. Pred Sudom BiH priznao je krivicu za organizovani kriminal i više teških krivičnih djela, nakon čega je osuđen na dugogodišnju zatvorsku kaznu.
Đorđe Ždrale takođe je procesuiran pred pravosuđem Bosne i Hercegovine i pravosnažno osuđen zbog ubistva Ljubiše Savića Mauzera, nekadašnjeg načelnika Uprave policije Republike Srpske. Ta presuda predstavljala je jednu od najznačajnijih u predmetima organizovanog kriminala u Bosni i Hercegovini.
Ipak, ni hapšenja ni presude nisu odmah donijeli osjećaj sigurnosti. Godinama nakon toga povremeno su se događali novi obračuni ljudi koje su policijske agencije dovodile u vezu sa istim kriminalnim krugovima. Tek krajem druge decenije ovog vijeka intenzitet nasilja počinje primjetno da opada. Jedan od razloga bio je i taj što su vodeće figure stare generacije završile iza rešetaka ili su se našle pod stalnim nadzorom policijskih agencija.
Istovremeno, organizovani kriminal u regionu počinje da funkcioniše po drugačijim pravilima. Nestaju klasične lokalne kriminalne grupe koje kontrolišu jednu teritoriju. Na njihovo mjesto dolaze fleksibilnije regionalne mreže povezane trgovinom kokainom, međunarodnim krijumčarenjem i komunikacijom putem kriptovanih aplikacija.
Međutim, činjenica da su se i Ždrale i Elez, nakon dugogodišnjih procesa i zatvorskih kazni, ponovo našli na slobodi, kod dijela javnosti probudila je stare strahove.
