Ideja da opozicija u Republici Srpskoj na narednim izborima nastupi sa jednom zajedničkom listom za Narodnu skupštinu Republike Srpske i Parlament BiH posljednjih dana sve češće kruži političkim kuloarima, a za nju su se izjasnili i lideri SDS-a i PSS-a, Branko Blanuša i Draško Stanivuković. Na prvi pogled, djeluje logično objediniti opozicione glasove, pokazati jedinstvo i pokušati srušiti SNSD nakon dvije decenije dominacije. Međutim, iza politički atraktivne parole o „jednoj koloni“ krije se ozbiljna matematička i politička zamka. Jer, ono što javnosti zvuči kao ukrupnjavanje opozicije, izborni sistem Republike Srpske često pretvara u manji broj mandata.
Upravo zato dio opozicionara i političkih analitičara upozorava da bi jedinstvena lista mogla više pomoći vlasti nego opoziciji.
Vlast godinama pobjeđuje u više kolona
Paradoks cijele priče leži u činjenici da SNSD i njegovi partneri nikada nisu insistirali na jednoj listi. Naprotiv.
Na nekoliko prethodnih izbornih ciklusa vladajući blok izlazio je u pet ili šest kolona – SNSD, DEMOS, Ujedinjena Srpska, SPS, DNS, NPS, Socijalistička partija i druge manje stranke. Gotovo svi su prelazili cenzus, a nakon izbora bez problema formirali skupštinsku većinu, koji je nakon izbora 2022. gotovo iznosio dvije trećine republičkog parlamenta.
Takav model omogućava da svaka stranka mobiliše svoj dio biračkog tijela, zadrži identitet i prikupi dodatne mandate kroz raspodjelu glasova po izbornim jedinicama i kompenzacionim listama.
Upravo tu dolazi do ključnog pitanja: zašto bi opozicija napuštala model koji vlast godinama uspješno koristi?
Matematička formula nije na strani jedne liste
Politikolog Velizar Antić smatra da bi zajednička lista opozicije mogla proizvesti manje mandata nego više odvojenih lista koje pojedinačno prelaze cenzus.
„Ukoliko sve četiri opozicione partije pređu cenzus od tri odsto, u konačnom zbiru bi imali veći broj mandata nego da idu na jednoj listi. To je prosto matematička formula gdje u zbiru mnogo više mandata dobijaju manje stranke ukoliko pređu cenzus nego da su išli na jednoj listi“, objašnjava Antić za MojuHercegovinu.
On smatra da zajednička lista ima smisla samo ako postoji realna opasnost da neka opoziciona partija ostane ispod cenzusa.
„Mnogo je bolje rješenje da, ukoliko se u istraživanjima pokaže da je neka stranka na ivici cenzusa, ide u koaliciji sa drugom partijom, a ne da se pravi jedna lista i jedna kolona“, navodi Antić.
Drugim riječima, ukoliko SDS, PSS, Narodni front i Lista za pravdu i red pojedinačno mogu preći prag, ukupni zbir njihovih mandata mogao bi biti veći nego kada bi svi bili na jednoj listi.
Problem počinje kada krenu pregovori
Osim matematike, zajednička lista otvara i pitanje raspodjele političke moći unutar opozicije. Ko bi dobio najviše mjesta? Ko bi nosio liste? Ko bi kontrolisao kompenzacione mandate? Ko bi određivao redoslijed kandidata? Upravo tu opozicija već godinama pokazuje najveću slabost.
„Teško mogu da se dogovore oko dvije funkcije, a zamislite kako bi tek izgledali pregovori o mjestima na listama ili kompenzacionim mandatima. Tu bi se vjerovatno još više posvađali“, upozorava Antić.
Posljednjih dana već su vidljive ozbiljne pukotine unutar opozicionog bloka. Dio lidera zagovara maksimalno okupljanje oko kandidature Draška Stanivukovića, dok drugi otvoreno upozoravaju da bi jedna lista zapravo značila političku dominaciju nekoliko ljudi nad kompletnim opozicionim prostorom.
Jedinstvo dobro zvuči, ali ne garantuje mandate
Komunikolog Mladen Bubonjić smatra da ideja jedne liste više djeluje kao politička poruka nego siguran izborni recept.
„Jedna opoziciona lista može dobro zvučati, posebno kao poruka okupljanja i jedinstva, ali to ne znači da bi automatski donijela više mandata“, kaže Bubonjić za naš portal.
On podsjeća da je vlast upravo kroz više kolona godinama širila biračku bazu.
„Svaka manja stranka prikupila je svoj dio birača, oslonila se na svoje lokalne mreže i interese, a nakon izbora su svi zajedno formirali većinu“, navodi Bubonjić.
Zato, dodaje, suštinsko pitanje nije da li opozicija treba da ide u jednoj koloni, nego da li više lista donosi nove glasove ili ih rasipa.
„Ako male opozicione stranke ne mogu preći cenzus, zajednička lista ima smisla. Ako mogu, onda je jedna lista više politička poruka nego siguran recept za veći broj mandata“, zaključuje Bubonjić.
Opozicija traži prečicu do pobjede
U pozadini cijele priče nalazi se mnogo veći problem od same izborne matematike jer opozicija još nema odgovor kako da politički pobijedi SNSD.
Zato se svake izborne godine otvaraju iste dileme: jedna lista ili više kolona, jedinstvo ili autonomija stranaka.
Međutim, dosadašnje iskustvo pokazuje da sama forma ne donosi pobjedu. Vlast u Republici Srpskoj već dvije decenije opstaje upravo zahvaljujući širokoj mreži manjih partnera koji pojedinačno osvajaju mandate, a zajedno čine stabilan blok.
Ukoliko opozicija želi da promijeni odnos snaga, možda će prije morati da nauči kako funkcioniše izborna matematika, nego kako zvuči politički slogan o „jedinstvu“.
