Predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik nikada se nije ozbiljno izjašnjavao o vlastitim političkim uzorima. Ukoliko je nekada i pomenuo izvjesne detalje na tom tragu, imali su usputni karakter. A i kako bi se upuštao u seriozne analize ove vrste, kada je imao nekoliko ideoloških transformacija.
Bio je “dašak svježeg vjetra” u retorici nekadašnje šefice Stejt departmenta Madlen Olbrajt, ali se takvih momenata nerado sjeća, jer danas radije šalje “zagonetne” poruke iz Moskve: “Tu sam, opet”.
Bilo je i perioda kada je vjerovao da je Ante Marković jedina persona sa vještinama da uvede postkomunističku Jugoslaviju u mirnu i prosperitetnu tranziciju. Međutim, decenijama kasnije, nema ni traga od takvih rezona, pošto nemilice širi ubjeđenje da će baš Aleksandar Vučić – naravno, uz njegovu malu pomoć – u srpskoj istoriji imati ulogu “kancelara ujedinitelja”, kao Helmut Kol u njemačkom slučaju.
Ipak, ukoliko se govori o koordinatama u kakvim želi da se predstavi široj populaciji, jasno je da Dodiku ne treba tražiti pandane među konkretnim političkim ličnosti iz bliže regionalne ili globalne prošlosti. Jer, već tri decenije, od prvih dana prepoznatljivosti na javnoj sceni RS, nema dileme da lider SNSD-a upadljivo nastoji da bude zapamćen kao – šarmantni mangup.
O toj vrsti percepcije, pričajući osamdesetih godina o sebi i “Bijelom dugmetu”, efektno se izjasnio Goran Bregović. Naime, on je tada procijenio da njega i kolege iz benda većina Južnih Slovena doživljava kao “lopuže koje nisu uhvatili”. Intuitivno, i Dodik je prepoznao da ta vrsta “lika i djela” izaziva masovne simpatije na ovom prostoru, pa je u većem dijelu sopstvene biografije pokušavao da kod običnih smrtnika u RS izazove takav utisak o sebi.
Vikend ratnik
Kulminacija ovakvih nastojanja uslijedila je nakon što je u Sarajevu raspisana potjernica za Dodikom. Od tada, svaki njegov izlazak iz RS i povratak u nju praćen je nagađanjima kako će izvesti taj poduhvat, jer u vazduhu konstantno lebdi mogućnost da strukture sa nivoa BiH, od SIPA do OSA, pokušaju da ga privedu. Dakle, predsjednik Srpske je dobio priliku da funkcioniše kao svojevrsni nasljednik fenomena još od srednjeg vijeka poznatog kao – hajdučija.
Naravno, sličnosti su povremene i odnose se na situacije kada šef SNSD-a napušta zemlju, pa se vraća u nju, ili obilazi lokacije u Republici Srpskoj relativno udaljene od Palate predsjednika u Banjaluci ili kuće kod Laktaša. Baš kao što se u vrijeme oružanih sukoba devedesetih koristio izraz “vikend ratnik” – uglavnom za likove koji su, tu i tamo, stizali iz Srbije, najčešće vođeni kleptomanskim motivima, a ne željom da osjete miris baruta – tako je i Dodik sa “mapom puta” iz 2025. godine “vikend hajduk”. Postoje izvjesni segmenti u toku mjeseca obavijeni velom misterije, pa kretanje Dodikove svite ili spremnost njegovog okruženja na oštre reakcije ako u blizini primijete nagovještaje potrage više liči na bitisanje hajduka u prohujalim vijekovima nego na predsjedničku rutinu u 21. vijeku.
U kolektivnoj srpskoj svijesti, prve asocijacije na hajdučiju podrazumijevaju romantične borce za slobodu iz rane faze osmanske vladavine na Balkanu. Dakle, gerilce kojih nema baš toliko da se upuste u frontalne obračune sa okupatorima iz Anadolije, ali ih je sasvim dovoljno da u vještim “sačekušama” po šumama i gorama nanesu Turcima ozbiljne gubitke. U ovakvim predstavama, nerijetko zasnovanim na epskoj poeziji, sasvim je zanemaren materijalni aspekt hajdučkih priča.
Jer, već Vuk Karadžić u zapisima iz prve polovine 19. vijeka, iako o hajducima piše sa naklonošću, ukazuje na činjenicu da su oni napadali, ali i pljačkali isključivo Osmanlije samo u davnim vremenima, znači, u ranim periodima te vrste odmetništva. Sa približavanjem Prvog srpskog ustanka, sve češće mete hajduka bili su njihovi sunarodnici, ukoliko su bili iole “solventni”, poput trgovaca. Takav trend je bio još naglašeniji u decenijama koje su dolazile, a pogotovo u stoljeću nakon Vuka Karadžića. Dakle, u 20. vijeku, u periodu kada su zabilježeni posljednji značajniji slučajevi hajdučije.
Gorski tić
Konkretno, to znači da je ovaj stil života prešao evoluciju od Starine Novaka do Jovana Stanisavljevića Čaruge. Prvi je, prema mutnim hronikama, “četovao” na velikoj teritoriji – od današnje Bosne i Hercegovine, preko Srbije, do Rumunije i Bugarske. Njegovo odmetništvo ima gotovo isključivo oslobodilački predznak, a ako se i pominje nekakav plijen pri obračunima sa Turcima, ima logistički karakter. Oduzimao im je tek toliko da on i njegovi sljedbenici mogu da iole normalno žive u planinama i pećinama i nastave plemenitu misiju.
Čaruga je sušta suprotnost. On je već klasični razbojnik, uz malu dimenziju Robina Huda, jer je povremeno to što je otimao od bogatih dijelio siromašnim. Na vrhuncu njegovih “operacija” nije više bilo ni mrskih stranaca, pošto je Austrougarska propala. Ubistva i pljačke se teško mogu prikazati kao gest protesta protiv tuđinske vlasti, budući da je u to doba, nakon Prvog svjetskog rata, već zaživjela Kraljevina SHS. U svakom slučaju, kada je Srbin iz slavonskih šuma, predvodnik “Kola gorskih tića”, završio na vješalima u Osijeku, od romantičnog oreola njegove profesije iz prohujalih vremena više nije ostao ni “kamen na kamenu”.
Zanimljivo je da je Čaruga okončao život pred mnogobrojnom publikom 27. februara 2025. Nije zabilježeno da je prije par mjeseci, ove godine, igdje u regionu održan bilo kakav skup u znak sjećanja na vijek od stradanja ovog tamnog “junaka”, o kojem su ranije snimani filmovi i pisane knjige. A bilo bi u redu da se to desilo, bar u Republici Srpskoj. Iako današnji prostor RS nije bio “zona djelovanja” Jovana Stanisavljevića, jasno je da bi posveta na teritoriji između Novog Grada i Trebinja bila zaslužena.
Jer, nema dileme da su aktuelni pohodi predsjednika Srpske, na skali hajdučije između Starine Novaka i Čaruge, daleko više utemeljeni na istorijskom nasljeđu ove druge figure. Naravno, više nema krvi i žrtava, ali su beskrupuloznost i odsustvo “fer pleja” prema vlastitoj naciji i dalje tu, baš kao i u doba kad je znameniti Jovo postavljao zasjede po Papuku i ostalim nevelikim i rijetkim brdima Slavonije.
Tri stana
Ukoliko ova istorijska paralela nije dovoljno jasna, postoji još jedna, koja geografski nije udaljena, a istorijski je znatno bliža. Naime, čak i onima koji nisu čuli za “Malog Radojicu”, poznate su rečenice iz epske pjesme o njemu, kao što su: “Mili Bože, čuda golemoga, ja li grmi, ja l’ se zemlja trese”, uz razjašnjenje “Niti grmi, nit se zemlja trese…” Naravno, slične formulacije su česte i u drugim ostvarenjima, ali je fabula “Malog Radojice” specifična po tome što junak, za kojeg nema saznanja da je bio stvarna istorijska ličnost, pada u tursko ropstvo, kao sužanj Bećir-age. Nakon silnog mučenja, uspijeva da se izvuče uz pomoć mlade Hajkune, koja na kraju odlazi s njim u slobodu, te postaje Anđelija, Radojičina žena.
Ali, kao i u primjeru sa Starinom Novakom i Čarugom, i u slučaju Malog Radojice poslije par vijekova nema ni traga od velikih gestova. Umjesto krupnih zamaha sudbine, u novom milenijumu moguće je vidjeti tek sitne šićardžije. Jedan od njih se nije zvao “Mali Radojica”, već Radojica Mali, vjerovali ili ne.
Naime, početkom devedesetih u Beogradu je osnovana Srpska liberalna stranka. Formirali su je Nikola Milošević, Kosta Čavoški i poznati filmski režiser Aleksandar Petrović, tvorac “Skupljača perja”, uz još niz relevantnih ličnosti. Oni su napustili Demokratsku stranku zbog nezadovoljstva potezima vodećeg tandema Dragoljub Mićunović – Zoran Đinđić. SLS nije ostavila veliki trag u političkom životu Srbije, prvenstveno zbog toga što njen vrh nikada nije htio da nastupi na izborima, jer su tvrdili da ne postoje uslovi da se to desi, usljed stalnih manipulacija vladajućih struktura Slobodana Miloševića.
Prvi i posljednji izuzetak od tog pravila desio se 2003. godine. Tada je SLS napokon izašla na izbore, ali kao dio koalicije sa DSS Vojislava Koštunice. Dobili su jedan mandat u Skupštini Srbije, pripao je profesoru Nikoli Miloševiću, predsjedniku stranke. Ova neobična opcija ima kapacitet da bude zapamćena po natprosječnoj koncentraciji izuzetnih intelektualaca, ali i snažnom insistiranju na moralnim principima. Vođen ovim drugim kriterijumom, Nikola Milošević je donio originalnu odluku, krajnje neuobičajenu u srpskom pluralizmu.
Tokom tri godine, stranka je, čak i sa jednim mandatom, dobijala solidna budžetska sredstva. Milošević ih nije uzimao sebi, već je odlučio da SLS od tog novca kupi tri stana u centru Beograda, da ih iznajmljuje i funkcioniše bez problema od tog novca. Na njegovu inicijativu, čak je u Statut uvršten član prema kojem će, ako stranka bude ugašena, stanovi preći u vlasništvo Crvenog krsta. Upravo tako je i učinjeno.
Ali, ne lezi, vraže, profesor Milošević je preminuo 2007. godine. Dvije godine kasnije, u Srbiji je usvojen novi zakon o političkim strankama. Sve postojeće partije morale su da se preregistruju, uz 10.000 potpisa. SLS nije uspjela da ih skupi, pa je početkom 2010. brisana iz registra. Njeno mjesto je zauzeo Srpski liberalni savet, udruženje građana uglavnom posvećeno rehabilitaciji važnih aktera poraženih snaga iz Drugog svjetskog rata. Na čelu Saveta bio je Aleksandar Nedić, unuk generala Milana Nedića.
Borac za novac
Međutim, najzanimljiviji detalj iz tog perioda, na vrlo naopak način, bila je činjenica da su nasljednici profesora Miloševića iz vrha SLS mjesecima privlačili pažnju javnosti zbog jagme povodom famozna tri stana. Pojavilo se “krilo” koje se zalagalo za ignorisanje Miloševićeve volje. Njihova ideja bila je da se stanovi prodaju, a da se pare podijele unutar rukovodstva. Dio funkcionera ipak nije bio sklon tome, pa je uslijedilo mučno prepucavanje, praćeno raznim podmetanjima, formiranjem klubova i asocijacija sa pretenzijom da se dočepaju kvadrata na atraktivnim lokacijama. Kao što je standardno za ovakve priče iz domena “srpska posla”, bitna uloga pripala je i advokatima specijalizovanim za “lov u mutnom”, koji su vrlo brzo i uspjeli da prodaju jedan od tih stanova.
Posebno je bizarno to da su struju “pragmatičara”, znači, onih kojima su od idealizma bile važnije pare, predvodili predsjednici dva opštinska odbora – Žikica Trajković iz Vranja i Radojica Mali iz Bele Crkve. Ovaj drugi čovjek, koji je još bar deceniju nakon toga bio i direktor i urednik lokalnog radija u Beloj Crkvi, nije fascinantan kada je riječ o mizernim motivima, već zbog nevjerovatnog imena i prezimena. Takva kombinacija i redosljed nisu zabilježeni ni prije njega, a teško da će biti drugačije i poslije. Naravno, aktuelni ministar Siniša Mali jeste dokaz da to prezime nosi određeni broj ljudi u Srbiji, ali, sigurno nema nijednog egzibicioniste, sa takvim smislom za humor, poput čovjeka koji je svog sina nazvao Radojicom Malim.
Nije poznato kakav je bio epilog trakavice sa stanovima SLS, jer ne postoje mediji u svijetu sa višedecenijskim strpljenjem, neophodnim za uvid u pseudopravne sage kod Srba. Međutim, od toga je mnogo važniji, ilustrativniji i simptomatičniji taj dugi put “kukavnog srpstva ugašenog” od “Malog Radojice” iz epske poezije do Radojice Malog, “borca” za ne tako spektakularnu, ali ipak respektabilnu svotu od prodaje nesuđenih stanova Crvenog krsta.
Ako se sadašnja “hajdučija” predsjednika Republike Srpske mjeri aršinima dvojice “Radojica”, opet ne treba biti naročito lucidan, pa shvatiti kakav “sistem vrijednosti” mu je blizak. Jer, čovjek decenijama opstaje na vlasti plivajući na nacionalnom talasu, ali, saldo demagogije sa ovim predznakom je takav da se RS nije ni za milimetar pomjerila prema obećanoj “nezavisnosti”. S druge strane, nema više mjesta za memorisanje nepočinstava u hrpi okolnosti u kojima su u opticaju “dukati”.
Poljubac u ruku
Sve te manifestacije pohlepe bile bi lakše za masovnu konzumaciju da su hladne i rutinske. Nažalost, čak ni to se ne dešava, što pokazuje usvajanje zakona u NSRS kojim se ukida budžetsko finansiranje političkih stranaka. Malo ko u Srpskoj smatra da su političke partije kreacije vrijedne saosjećanja. Međutim, za ovaj čin – u situaciji kada Kristijan Šmit osujeti benefite SNSD-a i Ujedinjene Srpske od takvog mehanizma, a prvi čovjek RS se ne sveti OHR-u, već politički nemoćnijim od sebe – još nije smišljen adekvatan izraz u srpskom jeziku. Postoji samo u turskom vokabularu. U pitanju je – huja, nekontrolisani bijes, sa intenzitetom znatno većim od realnog povoda.
Čak i takvom predsjedniku RS, i među njegovim oštrim kritičarima, malo ko priželjkuje nepovoljan rasplet na raspravi 12. juna u Sudu BiH, uoči drugostepene presude u slučaju “neizvršenja odluka visokog predstavnika”. Nema ni likovanja povodom karikaturalnih prijetnji hapšenjem zbog “napada na ustavni poredak”. Osim toga, uvijek je bilo “Đurđev danak hajdučki sastanak, Mitrov danak hajdučki rastanak”, pa je “broj 1” u RS pouzdano miran od 6. maja do 8. novembra.
Ipak, ništa od toga ne kvalifikuje šefa SNSD-a za savremenog hajduka. Letovi helikopterom iznad punktova Granične policije BiH nemaju ničeg zajedničkog sa ambijentom u kojem “što propušća deli Radivoje, dočekuje mladi Tatomire”. Odnosno, ima, ali isključivo za publiku u kojoj dominira profil u epovima poznat kao “dijete Gru(j)ica”. Isti onaj koga su Starina Novak i Deli Radivoje prodali Džaferbegovici za tri tovara blaga kad im je nestalo vina i duvana, a on kasnije umakao pratnji, pa je, umjesto ljutnje zbog neprimjerene trgovine, kad su se ponovo sreli, Novaka, strica, poljubio u obraz, a Radivoja, oca, “u bijelu ruku”. Zvuči li poznato? Bar onima koji su predsjedniku RS stalna moneta za potkusurivanje, ali se ne ljute, već ga obilno nagrađuju glasovima svake druge ili četvrte godine.
