Uoči ponovljenih izbora za predsjednika Republike Srpske na 136 biračkih mjesta, 8. februara, dok se čeka “sudijska nadoknada” u duelu Siniše Karana i Branka Blanuše, opozicione stranke su suočene sa misijom čija realizacija podrazumijeva kombinaciju izuzetnog truda i naročite sreće. Za sada, prva kategorija nije posebno vidljiva, a i druga je uvijek bila deficitarna roba u tom uglu političke scene.
Umjetničke duše bi neophodni poduhvat uporedile sa drevnim postupkom alhemije. Dakle, sa preobražajem neplemenitih metala u plemenite, recimo – olova u zlato. Nema dokaza da je Srednjem vijeku to uspjelo bilo kome, a u savremeno doba, navodno, jeste, pošto u CERN-u tvrde da mogu na trenutak da izdejstvuju takve transformacije. Opet, persone sklone direktnijem i sirovijem izražavanju imale bi u vidu svakodnevne kulinarske metafore o pripremi pite od tjelesnih izlučevina u čvrstom stanju.
Kako god, opozicionarima ne znači mnogo prednost od oko 6.000 glasova nakon poništavanja ranijih rezultata u Zvorniku (53 biračka mjesta), Doboju (31), Laktašima (24) i Bratuncu (13). U ovaj zbir ulaze i po dva mjesta u Prijedoru i Milićima, te po jedno u 11 lokalnih zajednica. Jer, gotovo sve ove reprize odvijaju se na destinacijama koje slove za bastione vladajuće koalicije. Pri tome, nikada neće sa sigurnošću biti utvrđeno u kojoj mjeri je takav odnos snaga bio posljedica manipulacija i prevara, a u kojoj mjeri je bila riječ o autentičnom, mada kontroverznom, većinskom raspoloženju tamošnjih “narodnih masa”.
Pirova pobjeda
Ni u prošlosti nema dovoljno orijentira da bi se mogle kreirati iole pouzdane projekcije, na osnovu ranijih iskustava. U suštini, osim krajnje specifične situacije sa Srebrenicom, jedini slučaj ponavljanja izbora na prostoru RS desio se u Doboju, 15. februara 2021. Tada je, na repriziranom izjašnjavanju za gradonačelnika, Boris Jerinić (SNSD) dobio 21.106 glasova, Cvijan Filipović (SDS) 5.173, a Srđan Todorović (SP) 5.169. Nekoliko mjeseci ranije, u novembru 2020. godine, Jerinić je imao oko 35.000 glasova, Filipović 2.016, a sada pokojni Todorović 5.461 glas. Znači, ispostavilo se da je kandidat SNSD-a izgubio oko 15.000 glasova, predstavnik socijalista oko 300, dok je favorit SDS-a “porastao” za oko 3.000 glasova.
Mada je riječ o više nego duplom “usponu” opozicije, te o prepolovljenom skoru aduta vlasti, sve to nije bilo naročito spektakularno, pošto je razlika ostala više nego očita. Jedini efekat svega jeste bio da su ogoljene neregularnosti u režiji vladajuće partije, jer se toliki pad ne može tumačiti nikakvim oscilacijama u entuzijazmu, već raznim egzibicijama sa falsifikovanjem zapisnika i sličnim mahinacijama.
Ako se tome doda i znamenita silazna putanja Sanje Vulić, kao “bleferskog” kandidata sa odborničke liste, sa 22.114 na 4.782 glasova, jasno je o kakvom se nivou beskrupuloznosti radilo. Ipak, sve to je bila samo moralna satisfakcija za opoziciju, pri čemu nije posebna utjeha što su Jerinić i Vulićeva ostali bez 15, odnosno 17 hiljada “glasova”. To ih nije naročito pogodilo, jer je, naprosto, u pitanju garnitura lišena bilo kakvog stida i nelagode nakon takve blamaže.
Kakvo “naravoučenije” sadrži ova epizoda iz prošlosti? Kada je o Doboju riječ, jasno je da, u slučaju ponovljenih izbora, rezultat SNSD-a značajno opada. Jednim dijelom, to se, naravno, dešava zbog suženog prostora za “mućke”. Ali, svakako i usljed apstinencije segmenta koji nije za potcjenjivanje, jer je očito da solidnom broju birača vladajuće opcije ne prija uvećana medijska pažnja, usmjerena prema limitiranom broju lokalnih zajednica. Zato tokom ponovljenih izbora ostaju kod kuće ili prate dešavanja iz kafana, ne želeći da defiluju pred kamerama ili da na bilo kakav način budu akteri potencijalnih incidenata između političkih neistomišljenika.
Međutim, naprasno opadanje rivala nije išlo naročito u korist opozicije. Doboj je odavno specifična sredina, a takav je bio i prije četiri godine, pošto je opozicija postojala u tragovima, a bizarno je da su ovakav predznak na lokalnom nivou više zasluživali tamošnji socijalisti, nego dezorijentisani i marginalizovani SDS. Strana koju je tada personifikovao korektni, ali ne previše prepoznatljivi Filipović, jeste između dva “kruga” više nego udvostručila saldo, ali pomak ni izbliza nije bio dovoljan da se ugrozi Pirova pobjeda vlasti i čitav mehanizam “stabilokratije”, svojevremeno uspostavljene promjenom dresa Obrena Petrovića i klijentele okupljene oko njega.
Valovite linije
Sa Zvornikom je situacija još drastičnija, ma koliko bilo povoda da se ta komparacija označi kao “mrtva trka”. Nema razloga da se osporava teza Aleksandre Pandurević iz SDS-a da je “u Zvorniku patentiran način izborne krađe koji je preuzet u Doboju”. Ako je već rasvijetljeno šta je starije u neveselim izbornim storijama u RS – zvornička kokoška ili dobojsko jaje, nije na odmet uzeti u obzir i podsjećanje Vahida Šehića da je Zvornik još 2004. godine, kada je on bio predsjednik CIK-a, bio prva sredina u BiH i Srpskoj u kojoj su poništeni izbori. Glavni razlog je bio – masovno falsifikovanje potpisa, uz vrlo komotni pristup tom poduhvatu, jer su, kao je Šehić naveo, to uglavnom bile “valovite linije”.
O dimenzijama destrukcije bilo kakve izborne regularnosti u Zvorniku dovoljno govori još jedno, krajnje deprimirajuće zapažanje Pandurevićeve – da tamošnji model obmana funkcioniše zahvaljujući saglasnosti svih članova biračkih odbora. U prevodu, lokalni “opozicionari” svojim “parafima” pokrivaju nepodopštine vlasti, jer su im, kako navodi nesumnjivo obaviještena funkcionerka SDS-a, važnije lokalne interesne šeme nego raspleti važnih političkih utakmica na republičkom nivou i krupne ideološke priče.
Da takve opservacije nisu neutemeljene svjedoči i okolnost od 5. februara 2023. Tada su održani prijevremeni izbori za gradonačelnika Zvornika, jer je Zoran Stevanović napustio funkciju. Njegov nasljednik Bojan Ivanović pobijedio je sa osvojenih oko 15.000 glasova. To ne bi bilo neobično da nije bio – jedini kandidat. Ne zna se šta je frapantnije – izlazak tolikog broja ljudi na glasanje sa samo jednim imenom i pezimenom na listiću ili činjenica da su navodni “alternativci” u sredini koja, za standarde RS, nije mala, predali meč bez borbe.
Puka rutina
Ne treba posebna pronicljivost da se shvati da kandidat SNSD-a i vladajuće koalicije Siniša Karan dočekuje 8. februar sa povoljnijim špilom karata u rukama od konkurenta Branka Blanuše. Naravno, ta naopaka “prednost”, prije svega, počiva na “mašineriji”, zajedničkom nazivu za beskrupuloznu zloupotrebu svih javnih resursa, ortodoksnu medijsku pristrasnost i mrežu sitnijih ili krupnijih ličnih interesa na terenu. Doboj i Zvornik jesu u fokusu, ali stanje nije povoljnije ni u ostalim lokalnim zajednicama, manje zastupljenim na spisku za ponavljeno glasanje, od Laktaša i Bratunca, pa nadalje.
Ako se prihvati podatak da će 8. februara pravo glasa imati oko 80.000 ljudi, neophodno je podsjetiti da je 21. novembra prošle godine izlaznost bila 35,54 odsto. U ovom slučaju, ukoliko se doslovno prenesu procenti na “drugo poluvrijeme”, moglo bi se očekivati da se na biračkim mjestima pojavi između 25.000 i 30.000 ljudi. A kada se uzme u obzir i ranije iskustvo iz Doboja sa apstinencijom ne baš zanemarljivih razmjera, ne bi bilo iznenađenje da zbir svih zainteresovanih na 136 biračkih mjesta teško dosegne 20.000.
Sve to ne znači da se bilo gdje – osim u privatnim odajama Milorada Dodika – izjašnjavanje 8. februara tretira kao pitanje života i smrti. Iako se taj datum sasvim približio, nema naročite drame, niti intenziteta u kampanjama. Niti se opozicija specijalno ustremila na “ciljnu grupu”, niti vlast koristi bilo šta osim puke rutine da zadrži primat u “tvrđavama”. Širu populaciju nisu nimalo impresionirale ni ostale prateće igre, od peripetija sa (ne)ustavnošću vlada Save Minića i mandata Ane Trišić Babić, do nastojanja SDS-a da dobije članove u svim biračkim odborima, kad već ne može da omogući pristup vlastitim posmatračima na svakoj lokaciji.
U takvim okolnostima raširene apatije, komično je tragati za “Davidom i Golijatom”, ali je jasno kome pripada koja odrednica uoči 8. februara. I u takvom ambijentu, za opoziciju sa republičkog nivoa nije sve izgubljeno, jer u trci na 100 metara, sa rivalom koji startuje uz 50 koraka prednosti, treba samo da preduzme neveliki napor. Odnosno, da doda gas, a ne da “turira u mjestu”, mada ova druga kategorija, uz mnogo teatralne priče, a malo konkretnih djela, privlači veću pažnju gledalaca.
Kapetani-regenti
Najkrupniju pometnju u sve projekcije i procjene u vezi sa duelom 8. februara mogao bi, ipak, da izazove omiljeni sport ovdašnje politike – “prelijetanje”. To bi, hipotetički, podrazumijevalo rasplet u kojem Karan pobijeđuje, pa nakon izvjesnog vremena mijenja stranu. Odnosno, na opšte iznenađenje, tretira dosadašnjeg nalogodavca Milorada Dodika u skladu sa realnošću – tek kao šefa jedne stranke, makar ona bila i najveća, a ne kao sivu eminenciju svih političkih tokova u Srpskoj. A zatim se, baš kao Dragan Čavić prije dvije decenije, upušta u prekompoziciju većine u NSRS, te šalje SNSD u opoziciju.
Pandan ovakvim tokovima je potencijalna Blanušina pobjeda, nakon koje upućuje “mahanje” Jeleni Trivić, Nebojši Vukanoviću, pa i Drašku Stanivukoviću, te prihvata davnu Dodikovu ponudu za “veliku koaliciju” i uvodi SDS u vlast, ignorišući ostatak opozicije.
Krug opcija zatvara drastični obim osporavanja rezultata 8. februara, sa obje strane, odnosno pat pozicija ili svojevrsni “remi”, uz već viđeno neizjašnjavanje CIK-a i razvlačenje svih mogućih procedura u nedogled. Tada bi Karan i Blanuša imali priliku da istovremeno učine državnički gest i da, ugledajući se na aktuelna zajednička putovanja Milorada Dodika i Ane Trišić Babić u Izrael i Mađarsku, preobraze Republiku Srpsku u svojevrsni balkanski San Marino.
Dakle, u zemlju kojom upravljaju dva kapetana-regenta, po uzoru na vladavinu konzula u starom Rimu. Inače, mandat im traje šest mjeseci, baš kao da su u državici na Apeninskom poluostrvu znali da Republiku Srpsku i BiH ionako čekaju redovni opšti izbori na jesen, za nešto više od pola godine.
Osim preuzimanja gotovih rješenja u politici, i ekonomija San Marina sadrži ljute trave za sve ljute rane devastirane privrede RS. Jer, čak 10 odsto njihovog BDP-a čine prihodi od prodaje poštanskih markica. Taj resor je kod nas već zaposjednut. Ako je nekome bilo čudno zašto je US Nenada Stevandića svojevremeno, pored živog SNSD-a, zaposjela prilično ruinirane i anahrone Pošte Srpske, sada je, valjda sve jasno. Tako to biva u nadrealnoj politici RS – ništa nije vječno, pa ni uloga “predsjednika svih predsjednika”.
