U Republici Srpskoj su “ispod radara” prošle tvrdnje u medijima da je 11. aprila ove godine održan zatvoreni sastanak u Administrativnom centru Vlade RS u Banjaluci, sa ciljem da se pripremi potpuni digitalni nadzor prostora između Novog Grada i Trebinja. “Ne lažne vijesti, pustite to, nego loše vijesti”, tako je, navodi se, glasila najkontroverznija rečenica, izgovorena na ovom skupu, kako bi se označio ključni problem, koji iziskuje apsolutnu kontrolu.
Kako je pomenuto, “projekat” će biti zasnovan na kineskom softveru, o čemu je u junu 2024. potpisan ugovor sa firmom ELINC iz te države, uz cijenu od 57 miliona KM. Za obuku kadrova koji će opsluživati takav resurs biće angažovane kompanije iz Rusije i Izraela. Poduhvat će biti realizovan zajedno sa Srbijom. Planirano je 15 čvorišta u RS, sa data centrom u Elektrotehničkom fakultetu u Istočnom Sarajevu, te glavnim centrom za podršku u Kragujevcu, u koji će oficijelni Beograd uložiti između 500 i 700 miliona evra.
Iako je banjalučki skup bio praćen konspiracijom, prethodni, održan u Prijedoru 28. februara, nije se odvijao u “ilegali”, već je do javnosti stigla informacija da se radi o “mezoregijskoj IKT konferenciji”. Skrećenica IKT nema nikakvu misterioznu konotaciju, već se odnosi na “informacione i komunikacione tehnologije”, a mezoregija je subregija ili podregija. Navedeno je da je konferencija četvrta po redu, te da su se prethodne dogodile u Doboju, Bijeljini i Trebinju. Iz niza opštih mjesta informatičkog vokabulara, koji se mogao čuti tokom prijedorske prezentacije, nije moguće razaznati stvarnu namjenu te mreže.
Maksimum konkretnog opisa jeste formulacija da se “stvara povoljan eko-sistem za razvoj digitalizacije u RS”, pa uz malo bukvalnog i ne smrtno ozbiljnog tumačenja ispada da se sve može svrstati u “zaštitu životne sredine”. Zanimljiva je i teza da “Srpska prednjači u regionu kada je riječ o informacionoj bezbjednosti”. U to ne treba sumnjati, makar bila jedina stavka u kojoj RS dominira na prostoru bivše Jugoslavije. Jer, nigdje u okruženju nema toliko naglašene želje za opstankom na vlasti, kao u “političkoj Banjaluci”, iako je riječ o disciplini u kojoj svaka komšijska struktura ima niz borbenih “konja za trku”.
Orbanova lekcija
Ipak, dosadašnji način vladavine SNSD-a i satelita ove stranke otvrara realnu dilemu o realnoj svrsi skupocjene infrastrukture u IT domenu. Kao notorno zaluđivanje, može se odbaciti procjena da je oslanjanje na Kinu, Rusiju i Izrael u ovom slučaju nekakav gest geopolitičkog svrstavanja male Republike Srpske uz krupne igrače sa globalne scene. Bez obzira na višegodišnji teatar sa ovim predznakom, prvenstveno sa predizbornom motivacijom, iluzorno je povjerovati u istinsko uvjerenje vrha RS da se, u političkom smislu, “sunce rađa na istoku”.
Zbog malo tapšanja po ramenima u SAD, na čemu se, uglavnom uzaludno, radi već druže vrijeme, deklarativno gravitiranje prema Moskvi, Pekingu, pa i Tel Avivu, bilo bi ozbiljno dovedeno u pitanje. A ukoliko bi se takvoj promjeni klime pridružio i Brisel, odnosno par ključnih zapadnoevropskih prestonica, koje sada prednjače u odijumu prema vladajućoj garnituri u RS, ranije predstave o tome gdje je “slobodni svijet” bile bi zaboravljene preko noći.
U manjem segmentu priče o softveru, dostupnom građanima, kao poenta je označena “zaštita djece” od opasnih izazova na internetu. U fokusu je i osiguranje, pominje se, čak 1.050 institucija u RS od sajber napada. Pred tako trezvenom i benignom argumentacijom, očekuje se uzdržanost racionalnih posmatrača, jer, bilo kakvo negodovanje spram ovakvog ulaganja bilo bi identično, recimo, protivljenju željeznici u drugoj polovini 19. vijeka.
Nažalost, opklada na najbolji scenario, kada je u glavnoj uluzi vrh SNSD-a, nema naročito utemeljenje. Umjesto zlokobnih planera virtuelnih ataka na organe RS ili pervertita spremnih da ugoze maloljetnike, znatno više razloga za oprez imaju odrasli stanovnici Srpske čiji je jedini grijeh – kritičko raspoloženje prema potezima aktuelne republičke vlasti.
Ovakve težnje ne bi imale naročiti zamah da su ostale tek inicijative manje ili više uticajnih osoba iz Dodikovog okruženja. Ali, u zrelom životnom dobu, “broj 1” u RS otkrio je značaj digitalne sfere u današnjem svijetu. To se desilo na prilično neobičan način. Naime, u junu 2019. godine desio se prvi od ukupno 14 dosadašnjih susreta Milorada Dodika i Viktora Orbana. Na pitanje premijera Mađarske – kako stoji sa društvenim mrežama, predsjednik RS je odgovorio da nije sklon toj vrsti promocije i da preferira klasične metode komunikacije sa masama. Orban mu je sugerisao da takav stav mora preispitati, te dodao da on dobija izbore u nizu odmjeravanja sa konkurencijom prvenstveno zahvaljujući dominaciji na internetu.
I zaista, Dodikova distanca prema mrežama je nakon tog savjeta presahnula, a saradnici su dobili direktivu da ozbiljno shvate tu sferu djelovanja i potisnu rivale na marginu i na virtuelnom terenu. Međutim, dok je Orban imao u vidu samo trijumf na biralištima, prvi čovjek Srpske ide znatno dalje, jer nema ništa protiv pune kontrole u RS nad svim tokovima na internetu.
Za samo pet godina, od početne nezinteresovanosti za dešavanja na mrežama, predsjednik RS je stigao do totalne isključivosti i nulte tolerancije prema drugačijim mišljenjima. Paradoksalno, u ranijim fazama vlastitog političkog djelovanja pokazivao je veću širinu prema razlikama u rezonima, bilo da je riječ o poznatim imenima sa višestranačke scene, bilo da su u pitanju anonimni ljudi iz naroda koje uglavnom sreće u kampanjama.
Međutim, sa ulaskom u pozno doba, njegova politička duša postala je sitnija, pa je došao do tačke da mu je blisko ostvarivanje tehničkih pretpostavki za intenzivni digitalni nadzor u RS. Makar to ličilo na scenu iz SFRJ, kada je visoki funkcioner SKJ Džavid Nimani, šokiran zbog mogućnosti da jedna svjetska agencija objavi vijest o pobuni Albanaca u Prištini početkom osamdesetih godina, gotovo kriknuo: “Zaustavite taj Rojters”, kao da se radi o antičkom glasniku sa pergamentom u ruci i sposobnošću brzog trčanja.
Nevesela vladavina
Ali, šta je, tu je. Nevoljnicima koji žive u RS, a i dalje sebe smatraju neprilagođenim u sistemu sa ključnom ulogom SNSD-a, na raspolaganju su četiri načina reagovanja na “pravila igre” koja će, očito, zaživjeti u Srpskoj u naredne dvije godine. I to ne samo u kafani ili na ulici, već i na telefonima i računarima.
Prva opcija, kao i sve ostale, podrazumijeva da se primi k znanju da je skoro svako izjašnjavanje na mrežama pod budnim okom aktuelnih “eksperata” sa tzv. IKT konferencija, odnosno budućih cenzora. Ako je već tako, neophodno je da oponenti u potpunosti usvoje retoriku vladajuće stranke. Ne samo to – treba da njen intenzitet povećaju do maksimuma. I pretjerivanje u istim “manirima”, sa ciničnom motivacijom, može da bude veseo odgovor na neveselu vladavinu.
Recimo, zašto ne osmisliti nove priloge tvrdnjama vrha SNSD-a da su Srpsku doveli na korak od samostalnosti, te da su njenu ekonomiju učinili izuzetnom, a reputaciju u svijetu impresivnom? Plasirati tezu koja čak ni njima nije pala na pamet? Jedna takva je očigledna – baš kao što bošnjački politički establišment pokušava da demontira RS instrumentalizacijom pravosuđa, i Srpska, sa mudrim rukovodstvom, ima još ubitačniju reakciju.
Naime, sve vodi ka finansijskom kolapsu BiH, pošto se izgubljeni arbitražni sporovi, poput onog sa slovenačkim “Viaduktom”, ionako ispostavljaju Savjetu ministara, Centralnoj banci i ostalim zajedničkim institucijama. Pošto postoji mogućnost da, prema relevantnim procjenama, ukupni iznos svih poraza u takvim pravnim duelima premaši milijardu maraka, jasno je da se bliži rasplet koji ne bi mogla da izdrži ni Švajcarska, a kamoli siromašna zemlja u središtu Balkana. Kada nivo BiH napokon bankrotira, Republici Srpskoj, odnosno Miloradu Dodiku na njenom čelu, preostaće samo da otkupi svoju nezavisnost za simboličnu jednu marku, baš kao što su nekada banke i razni propali giganti mijenjali vlasnike za toliki iznos.
Sljedeća varijanta ima svoje korijene u Drugom svjetskom ratu. Godine 1942. američka armija suočila se sa činjenicom da japanska vojska prilično lako razotkriva njenu internu komunikaciju, prije svega zbog toga što je značajan broj oficira iz Japana završio škole u SAD, pa su odlično poznavali engleski jezik, te im nije bio problem da uđu u “tajne kodove” ranijih učitelja. Onda se jedan podoficir dosjetio da Amerikanci pređu na jezik Navaho Indijanaca, jer je procijenio da je nemoguće da u Japanu postoji osoba koja može da ga razumije. Ovakav trik bio je efikasan – 420 Navaho Indijanaca u ulozi američkih vezista do kraja rata učinili su vojne planove SAD bezbjednim od Japanaca.
Na ovom tragu, i kritičari vlasti u Republici Srpskoj mogu da doskoče zagovornicima uvođenja potpunog digitalnog nadzora u RS do 2027. godine. Samo treba da smisle knjigu šifara i da je učine nedostupnom za vladajuće strukture. Ne moraju da idu u indijanske rezervate u SAD zbog takvog poduhvata. Jer, i u RS ima oblasti sa specifičnim dijalektima, teško razumljivim za stanovništvo u ostatku Republike. Samo treba procijeniti koji akcenat je “najneprobojniji”, kodifikovati ga i opušteno čekati da se čuvari vlasti za tastaturama počnu hvatati za glavu, kad se suoče sa savremenom varijacijom na temu ovjekovječenu u SFRJ kroz znamenitu krilaticu iz filma “Valter brani Sarajevo”: “Vazduh trepti kao da nebo gori”.
Sumnjiva lica
Treća opcija je takođe utemeljena na efektu iznenađenja za sadašnje pitomce “mezoregijskih IKT konferencija”. Ipak, ovom slučaju, mora se pribjeći samodisciplini, pošto način reagovanja podrazumijeva potpuno odustajanje od digitalne komunikacije i prelazak na sve rijeđi metod razgovora “licem u lice”. Najzad, postoji i određena korist od demografske krize u RS, jer se kreatori predstojeće apsolutne digitalne kontrole u Srpskoj već sada žale da nemaju dovoljno stručnih ljudi za rukovanje kineskom “skalamerijom” od 57 miliona KM.
Ako preusmjeravaju gotovo sve raspoložive ljudske resurse da prate o čemu nedisciplinovani dio populacije u Srpskoj raspreda na Fejsbuku, Tviteru i Instragramu ili putem Vibera, Mesendžera ili Votsapa, kao grom iz vedra neba djelovaće povratak ćaskanju u kafanama. A tada će biti već kasno da se novokomponovani “magovi digitalizacije” prekvalifikuju u stare, dobre cinkaroše koji u baštama raznih lokala čitaju novine sa rupom u sredini ili pribjegavaju drugim vještim metodama kamuflaže.
I, na kraju, četvrta opcija u suočavanju sa digitalnim nadzorom jeste – status kvo. Kreatori će i dalje održavati “mezoregijske IKT konferencije”, formirati “čvorišta” i umrežavati se sa “data centrima”. “Sumnjivim licima” u RS, kad već ne žele da pribjegnu pobrojanim alternativama, preostaje tek da odmahnu rukom i izgovore znamenitu rečenicu jednog mučenika među precima: “Samo ti, dijete, radi svoj posao”.
Naravno, ne postoje nikakve paralele između NDH i RS, ali su izvjesne matrice neuništive. Iako mijenjaju sadržaj, forma ostaje slična. Baš kao u Marksovom zapažanju da se stvari u istoriji jednom događaju kao tragedija, a drugi put kao farsa.
Nije dangubio Mile Budak kada je izgovorio kletvu: “Trećinu pokatoličiti, trećinu protjerati, trećinu pobiti”. Osam decenija kasnije, brutalnosti nema, ali su drastične statističke promjene u strukturi stanovništva slične i u sistemu “kuvane žabe”. Ne može biti drugačije ako se jedna trećina neistomišljenika primora da “promijeni vjeru”, pa počne da hvali vlast, umjesto što stalno prigovara. Druga trećina, ako već insistira na “pametovanju”, ima širom odriješene ruke za seobu iz Srpske, bilo u Srbiju ili Crnu Goru, bilo na Zapad. Posljednjoj trećini ne treba ni “čvoka”, pošto će vrijeme učiniti svoje, te će zamorna gunđala, silom bioloških zakonitosti, ionako završiti u “vječnim lovištima”.
