Nakon sastanka delegacija “Osmorke” i SNSD-a 10. decembra i dogovora da dvije koalicije, zajedno sa HDZ-om, krenu u formiranje vlasti na nivou BiH, nema više dileme – u ovoj zemlji se može govoriti o najdugovječnijem kontinuitetu “crvene” vlasti u Evropi.
Doduše, ta hronologija je za nijansu naglašenija u Republici Srpskoj nego u Federaciji, ali, ipak se može govoriti o ozbiljnom toku vremena, dugom 77 godina, od 1945. do danas, zasnovanom na vladavini više generacija jedne nomenklature u nekadašnjoj centralnoj jugoslovenskoj republici i kasnije formiranoj dejtonskoj tvorevini na istom prostoru. Dakle, cifra dovoljna da se i u Kini ili na Kubi zabrinu zbog ozbiljnih konkurenata sa Balkana u disciplini dugovječnosti.
U RS nema dileme – formalno, bilo je 12 godina izuzetka od niza započetog dominacijom Komunističke partije, odnosno Saveza komunista, a nastavljenog instaliranjem Saveza nezavisnih socijaldemokrata u institucije sistema. Međutim, ne samo puritanci iz redova žučnih antikomunista, već i objektivni i neostrašćeni tumači ovdašnje stvarnosti od kraja SFRJ naovamo, pronaći će u navodnim izuzecima od takvog pravila – znači, u periodu kada je SDS vladao sam, od 1990. do 1997, a u fazi od 2000. do 2005. u tandemu sa PDP-om – mnoštvo dokaza za tezu da su Srpsku i tada vodili kadrovi uglavnom selektovani u laboratorijama službe čija su imena povremeno mijenjana, ali je za obične smrtnike uvijek ostala tek “Udba”.
U Federaciji su pauze između povrataka na vlast SDP-a, kao nasljednika infrastrukture SKBiH, bile duže nego u RS. Zbog kompleksnijeg uređenja FBiH nego u slučaju RS, nije moguće govoriti u apsolutno preciznim vremenskim kategorijama, poput onih u Srpskoj, uz zapažanje o 77 ili 65 godina vlasti “crvenih”. Ipak, bar dvije epizode, ako se imaju u vidu opcije sa sjedištem u Sarajevu i njihova participacija u vlasti na nivou Bosne i Hercegovine, presudno je obilježio SDP.
Od 2000. do 2002. to je činio kao jezgro tzv. Alijanse za promjene, uobličene u kabinetima OHR-a, dok je od 2010. do 2014. bio glavni federalni akter koalicije bez posebnog naziva. A i sama SDA, prema svjedočenjima “insajdera”, osim “zelenog” osnivačkog kruga sa nekomunističkim, islamističkim bekgraundom oko Alije Izebegovića, imala je i snažno “crveno” krilo, uz nerijetke tvrdnje unutar ove stranke da je Sulejman Tihić bio njegov pripadnik sa najvećim usponom u partijskoj hijerarhiji.
Nije šija, nego vrat
U svakom slučaju, sada, na kraju 2022. godine, lideri SNSD-a i SDP-a, Milorad Dodik i Nermin Nikšić, ne skrivaju dobro raspoloženje dok nagovještavaju novi mandat koji će, kako tvrde, proteći u znaku saradnje i uz odsustvo intenzivnijih konflikata. Neće se mnogo prevariti oni koji povjeruju u to, jer je riječ o miljeu sa specifičnim stilom interne komunikacije i, što je najvažnije, dugom tradicijom i odgovarajućim navikama, stečenim u tom periodu.
U gestovima dobre volje prednjačio je Nikšić, mada se i Dodik udaljio od tradicionalne “hinjene” mrzovolje prema “federalcima”. Istrajao je tek na šaljivdžijskom doprinosu teoriji o šiji i vratu, pošto i dalje insistira na tvrdnji da njegov dil sa Nikšićem nije nikakva “koalicija”, već kombinacija koju jedini on na planeti naziva čudnovatom sintagmom “sastavljanje vlasti”, a u trenucima kad ga ponesu nove pozitivne vibracije koristi čak i opuštenu, vrlo neopreznu frazu “formiranje vlasti”.
Ozbiljnije prepreke za uspostavljanje osovine SNSD – SDP na nivou BiH za sada se ne naziru. Oponentima preostaje tek nada u žrijebanje posljednjeg delegata iz RS u Domu naroda BiH, ako kocka odluči da je to kandidat PDP-a Nenad Vuković, odnosno određena korist od 14 predstavnika tandema SDA – DF u Klubu Bošnjaka doma naroda FBiH. Ipak, sve to je daleko od onog što Bakir Izetbegović ovih dana naziva “kontrolnim paketom”. Jeste riječ o mehanizmu dovoljnom za relativno efikasne blokade raznih procesa i odluka, ali ništa više od toga, pogotovo ne za formiranje bh. vlasti uz učešće SDA ili bloka SDS – PDP.
Situacija je takva da više ne stoji mnogo toga na putu SNSD-u i SDP-u da, sa manjim partnerima, kreiraju novi saziv Savjeta ministara. To što će treći bitan faktor ove jednačine biti HDZ BiH ne mijenja mnogo ocjenu o “crvenom kontinuitetu”. Ne samo zbog toga što bi se sa ovakvim zapažanjem objeručke složili nostalgičari za NDH sa obje strane granice zapadne Hercegovine i Hrvatske, već bi bilo povoda i za saglasnost realnih i neutralnih posmatrača van njihovog etničkog korpusa.
Jer, ne bi im bilo teško da među Draganom Čovićem i njegovim saradnicima, bez obzira na nesocijalističke konotacije zvaničnog naziva ove partije, pronađu više elemenata političkog nasljeđa iz doba petokrake nego simbola “U”. Pri tome, gorljivi poklonici, recimo, Gojka Šuška ili slične osobe sa emigrantskim “domoljubnim” predznakom, odmah bi se pozvali na činjenicu da se aktuelni lider HDZ-a BiH, kao predratni inženjer mostarskog “Sokola”, izjašnjavao kao Jugosloven, pa čak i potpisivao ćirilicom.
Interesne grupe
Preostale partije, nakalemljene na suštinski trio SNSD – SDP – HDZ, nemaju naročitu težinu. Nisu matematički irelevantne, pogotovo u parlamentima dva entiteta, ali ne pokazuju pretenzije da remete presudnu crvenu “ideološku” boju na nivou BiH, kakva se upravo ponovo uspostavlja. Tačno je da i tu postoje minimalna odstupanja, budući da je Naša stranka Sabine Ćudić i Edina Forte, na primjer, uoči definitivnog dogovora “Osmorke” i SNSD-a, nekoliko dana glumatala protivljenje bilo kakvom aranžmanu sa Dodikovom strankom.
Ipak, to je brzo presahlo, pa je odmah poslije Nikšićevog dila sa “mrskom” grupacijom čiji je vrh u Banjaluci, famozni Glavni odbor Naše stranke čitavu “pobunu” završio nabrajanjem nekakvih pet “uslova” za ulazak u vlast. Pri tome se, osim jednog pominjanja uređenja izbornog procesa, sve ostale stavke odnose na tzv. evropske integracije, pa su, kao takve, prilično apstraktne, uz teško provjerljiv nivo realizacije, što predstavlja optimalno odstupnicu od prvobitne retorike namijenjene ušima “bosanskih državotvoraca” u publici.
Čak ni stranka Elmedina Konakovića, “Narod i pravda”, iako prema načinu nastanka, pa i po personalnoj strukturi vrha, nema “crvenu” pozadinu, nije remetila idilu novonastajuće vlasti na nivou BiH. Da bi pokazao “konstruktivnost”, Konaković je, ma koliko to bizarno zvučalo, znajući njegovu generacijski zanemarivu kopču sa predratnim sistemom, u jednom nedavnom opširnom istupu bez ironije pomenuo inače karikaturalnu formulaciju o “vremenu kad se noću bez problema moglo prespavati u parku”.
Ostale bošnjačke, hrvatske i srpske manje stranke, okupljene u “Osmorci”, te oko HDZ-a i SNSD-a, nemaju nikakav subverzivni “anticrveni” potencijal. Iako su, u slučaju RS, osim socijalista Petra Đokića, mahom potekle od “preletača” stasalih u SDS-u, a u Federaciji od istih takvih ličnosti iz miljea SDA ili Čovićeve partije, te grupacije su ideološko “Mrtvo more” i predstavljaju tek interesne skupine, zainteresovane isključivo za tokove novca i statusne privilegije.
I za dvojac SNSD – SDP, uz kormilara na čelu HDZ-a, naravno, važe identične opaske, samo je razlika u dimenzijama. Tamo gdje ambiciozna Ujedinjena Srpska ili živopisni Narodni evropski savez sa bazom u Unsko-sanskom kantonu barataju sa stotinama hiljada maraka, SNSD, SDP i HDZ kalkulišu sa milionima. Tamo gdje Narodna partija Srpske udara u tanke pseudonacionalne žice, tvrdeći da će očuvati domaće kotlove sa rakijom pred naletom briselskog “melting pota”, Dodik po stoti put aktivira neiskrenu suverenističku retoriku. Baš kao što Nikšić već upozorava nebošnjačke partnere da nije “zlatna ribica koja ispunjava želje”, prepuštajući Pokretu demokratske akcije Mirsada Kukića i sličnim SDA-restlovima u svom okruženju da, eventualno, Sakibu Mahmuljinu šalju čestitke povodom odlaska na “godišnji odmor” neizvjesnog trajanja u Tursku.
Tu dolazimo do ključne razlike između neocrvenih struktura, danas oličenih u SNSD-u i SDP-u, pa i HDZ-u, u odnosu na prethodnike iz SFRJ. Za “staru gardu”, posebno u doba Drugog svjetskog rata i prvim decenijama nakon njega, dakle, u fazi kad se bivša država zvala FNRJ, može se reći da je bila nerijetko nemilosrdna i brutalna prema svakom ko bi joj stao na put ili se slučajno zatekao na toj stazi. Opet, u drugoj epizodi ovog sistema, ta ekipa je postala do zla boga birokratizovana i sklona zatupljujućoj retorici, sve udaljenijoj od vremena i prostora. Takođe, pokazivala je rastuću sklonost prema korupciji, ma koliko taj fenomen u ex-Jugoslaviji imao komične razmjere spram onog što je uslijedilo nakon 1990.
Kamen na kamenu
Upravo je ovaj momenat ključno obilježje sada već ne tako “mladih lavova” postdejtonske tranzicije, podvučene crvenom bojom. Kada je riječ o RS, akumulacija kapitala odavno nije više “prvobitna”, kako je govorio Karl Marks. Svojevrsni simbol ove finansijske “zone sumraka” u Srpskoj postao je “Prointer”, baš kao što su to kod Hrvata famozne kladioničarske hobotnice, čiji pipci sežu daleko van kantona sa ovakvom etničkom većinom.
S druge strane, bošnjački crveni milje je tek “diplomirao” u novčanim egzibicijama u kojim su aktuelni srpski i hrvatski vladari, a svakako i donedavni “zeleni” gospodari u BiH, odavno “magistrirali” i “doktorirali”. Ovaj “hendikep” pokušavaju da kompenzuju svojevrsnim snobizmom, ma koliko komičan bio, pa unutar vlastitog naroda nerijetko skupljaju glasove na vječnoj podjeli između “raje” i “papaka”. Pri tome, ne radi se o striktnom urbanom ili ruralnom porijeklu, iako ni takvo potenciranje nije rijetkost, već o navodnim “civilizacijskim razlikama”, te o znamenitoj mantri u kojoj su “došli divlji i otjerali pitome”.
Teoretski, moguće da ovoj strani političkog spektra u RS i FBiH gravitira i izvjesni broj plemenitih i dobronamjernih duša, zaista sklonih utopijskom vjerovanju da “ljevica”, danas oličena u SDP-u i SNSD-u, ima bilo kakve veze sa ranim borcima za socijalnu pravdu, kakvi su stasavali širom Evrope i Balkana u drugoj polovini 19. vijeka. Od tog romantičarskog oreola, preživjelog u izvjesnoj mjeri tek u Latinskoj Americi, nije ostao kamen na kamenu u našem regionu, a u BiH posebno.
Baš kao što politikolozi na globalnom nivou povremeno koriste izraz “pentagonska desnica” za pokrete kojima je mnogo važnije da budu na liniji Vašingtona nego da štite interese vlastitih nacija, iako im je to u “opisu posla”, u knjigama ovih autora može se pronaći i zgodna formulacija “kavijar ljevica”. Bez obzira na zapadno porijeklo, ona vrlo ilustrativno opisuje koliko se razlikuju prioriteti, recimo, Nikole Špirića i Staše Košarca u odnosu na Vasu Pelagića ili Petra Kočića.
Anarhizam i hedonizam
Šta za to vrijeme radi opozicija u RS, osim što odustaje čak i od protestnih šetnji, na kojima njima sklona populacija samoinicijativno skandira vladajućoj ekipi već pomalo zaboravljenu parolu: “Bando crvena”. Jalovo pokušava da uglavi sopstvenu iglu u plast nove bh. vlasti, već uobličen od “trudbenika” iz SDP-a i SNSD-a. Sve to bi, valjda, trebalo da bude nagrada za njihov dugogodišnji angažman, zasnovan na kritikama jednog aspekta vladavine “crvenih”, označenog kao “korupcija”. I to u društvu sa vrlo raširenim strahom značajnog dijela populacije da će, sa potencijalnom promjenom vlasti, više nego ikad biti izraženo pravilo da se za misterioznu sudbinu 100 KM ide u zatvor, jer je to “pljačka”, dok se za isti rasplet sa milionskim iznosima ide na pozornicu raznih izbora za “menadžera godine”, pošto je, dakako, riječ o “biznisu”.
Pa, kad već nemaju nikakav ideološki narativ sa kakvim bi pokušali da pariraju “crvenim” na vlasti u RS, FBiH, a uskoro i na nivou Bosne i Hercegovine, opozicionarima u Srpskoj jedni spas je da se i oni infiltriraju u “ljevicu”. Ali, avaj, skoro sva mjesta su popunjena. Ima ovdje dovoljno socijaldemokrata, socijalista, komunista, čak i laburista, liberala i zelenih. Ostale lijeve struje današnjice ipak za ovaj region djeluju previše egzotično i ostaju u “resoru” nevladinog sektora, bilo da je riječ o problematikama feminizma, migranata, LGBT osoba ili čak interneta, na šta su unutar pojedinih zemalja EU fokusirane “piratske” stranke.
Zato bi, moguće je, idealan izbor za opoziciju u RS bio – anarhizam. Nije toliko specifičan kao, na primjer, pokret BLM, odnosno “Crni životi su važni” u SAD, jer ipak istoričari bilježe kakve-takve tragove ove orijentacije u BiH i među Južnim Slovenima. Zbog svog radikalnog koncepta, koji podrazumijeva ukidanje svake države, ovaj ideološki model vrlo rijetko je dolazio blizu vlasti, što mu je uspjelo tek na izvjesnim lokacijama, poput pojedinih gradova Katalonije u doba španskog građanskog rata ili manjih regija Ukrajine nakon Oktobarske revolucije.
Ali, bez obzira na određenu opskurnost za domaće pojmove, anarhizam je pustio korijenje i u postdejtonskoj RS. Malo je poznato da je u Banjaluci, doduše, u ničim izazvanoj potpunoj konspiraciji, početkom 21. vijeka djelovao “Anarhistički kolektiv Slobodna Krajina”. Takođe, na džez festivalu u Zelenkovcu kod Mrkonjić Grada, u istoj deceniji, jednom je čak održan i regionalni skup koji je okupio oko 100 anarhista sa čitavog prostora bivše Jugoslavije. Ali, na tadašnjim internet forumima ostalo je zabilježeno da sa okupljanja nisu odaslane nikakve snažne poruke, jer je višednevno druženje završeno popriličnim haosom. Odnosno, preciznije, podjelom učesnika na “hedonističku” i “idealističku” struju, pri čemu su prvi boravak na Zelenkovcu shvatili kao priliku za seks i alkohol, a drugi su istrajavali na duhovnom uzdizanju i konstruktivnim diskusijama o politici.
Dakle, tradicija postoji, samo je treba prigrliti i očistiti prašinu sa nje. Ako ništa drugo, anarhizam je i vizuelno drugačiji od ostalih lijevih opcija, pošto mu je simnol, osim već potrošenog slova “A” – crna boja, umjesto crvene. Na taj način, pod crnim zastavama, opozicija u RS biće dovoljno prepoznatljiva za potencijalne simpatizere. A kada je riječ o statusu kod dušmana, bar će dobiti na vremenu. Jer, poznato je da su ovdašnji ljevičari – bili oni “manekeni” u kožnim kaputima iz 1945. ili “kavijar socijaldemokrate” iz 2022. godine – vječno suočeni sa silnim neprijateljima, prvenstveno anti-lijeve orijentacije. Obračun sa “mangupima u vlastitim redovima” ipak ostavljaju za kraj. A i budućim opozicionarima-anarhistima biće olakšan zadatak, jer su im prethodnici, neplanirano, ostvarili osnovnu misiju, budući da je na ovom prostoru u proteklim decenijama ukinut gotovo svaki oblik države.
