Kako izgleda “lukavstvo” u srpskoj politici? Kada je riječ o Republici Srpskoj, Milorad Dodik postavlja nedostižne standarde u tom domenu. Prvo zateže konopac do pucanja, a kada svima zastane dah, pa očekuju apokalipsu, ovaj maher naprasno olabavi kanap. Odustajući od konfrontacije, tada odlazi u drugu krajnost, pa daje i ono što niko ne traži od njega.
Ljubitelji agrarnih metafora rekli bi da ih takva matrica veoma podsjeća na kokošku koja vraća duplo veću količinu zrnja od prethodno pozobane doze. Posmatrači skloniji stilskim figurama iz sfere anatomije u ovim zaokretima radije prepoznaju fenomen u kojem ista osoba iz vlastitog tijela izbacuje tečnost stvorenu pomoću žlijezda u ustima, a onda ponovo konzumira taj sadržaj, sa poda ili drugih površina.
Ipak, ni poljoprivreda, ni medicina još nisu iznjedrile vokabular sa dovoljnim kapacitetom da obuhvati sve Dodikove političke gestove u aktuelnoj godini. Dok je skupštinska većina u NSRS usvajala famoznih šest zakona, predstavljenih kao temelj samostalnosti Republike Srpske, ni na političkoj sceni, ni u široj javnosti nije bilo naročitog negodovanja ili posebno glasne skepse.
Unutar populacije sa različitim stranačkim afinitetima jeste bio očigledan oprez, zasnovan na niz puta viđenom hodu lidera SNSD-a od žestoke radikalizacije do mizernog odustajanja, kada se na dnevnom redu nađu ključne nacionalne teme. Ipak, sada su pomjerene ranije granice, ali je oštrija polemika opet izostala. Po svemu sudeći – zbog raširenog uvjerenja da “šef zna šta radi”, odnosno da ima izuzetno mudar plan, jer ne bi, zaboga, bezglavo srljao u razne obračune, bez “izlaznih strategija”.
Bijela zastava
Međutim, ispostavilo se da “šef” nema nikakvu viziju i da povlači poteze vođen pukim hirovima, a oni su se mijenjali iz dana u dan. Da se u bilo kojoj zemlji sa ljudima sklonim da pokazuju znakove života desilo isto što i u parlamentu Srpske 18. oktobra ove godine, uslijedila bi, ako ništa drugo, osjetna promjena političkog raspoloženja u stanovništvu. U RS, to je apsolutna fikcija, jer nema nagovještaja da je “bijela zastava” Milorada Dodika, tog dana kamufliranog iza parlamentarne većine, izazvala ozbiljnija kolebanja u dvotrećinskom segmentu biračkog tijela, okupljenom oko stranaka vladajuće koalicije.
Zakon o nepokretnoj imovini, Zakon o neprimjenjivanju odluka Ustavnog suda BiH, Izborni zakon RS, Zakon o zabrani djelovanja vanustavnih institucija BiH, Zakon o dopuni Krivičnog zakonika RS i Zakon o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu RS otišli su u prošlost, a da pri tome, od momenta usvajanja, uopšte nisu ni zaživjeli. Lojalnoj glasačkoj mašini u NSRS to nije bilo dovoljno, pa je po nalogu “broja 1” izbrisala čak i bezazlenu Informaciju o urušavanju pravnog poretka u BiH. Dakle, sve što je započelo kao pokazivanje mišića, ne baš usklađeno sa realnim odnosom snaga u regionu i svijetu u tom periodu, završeno je ponižavajućim posipanjem “pepelom po glavi”.
Iako u redovima gorljivih simpatizera Milorada Dodika i dalje tinja nada da se iza ovog koraka od sedam milja, ali unatrag, nazire bog zna kakva koncepcija, nema govora o bilo čemu sličnom. Kada se podvuče crta ispod svih događanja u 2025. godini, uzaludno je ovakav rasplet tumačiti čak i kao posljedicu nekakve nagodbe. U stvari, kompromisa jeste bilo – trulog, naravno – ali je već realizovan u potpunosti i neće imati nikave nastavke, vrijedne pažnje. Američka strana je, uz kurirski angažman Željke Cvijanović, od Milorada Dodika izdejstvovala odustajanje od kompletnog pseudo-separatističkog repertoara, pretočenog u kvazi-zakone. Zauzvrat, neće uslijediti nikakva nagrada, osim skromnog gesta milosti, koja bi se mogao ilustrovati formulacijom “Nećemo ti ništa”. I to je sve.
Efekti ovog aranžmana neće imati nikakav uticaj na živote građana RS ili FBiH, već će samo Dodiku lično olakšati svakodnevnu egzistenciju. Ukidanje američkih sankcija – ionako deklarativnih, a ne dalekosežnih – omogućiće mu ponovno otvaranje računa u bankama, mada je prelazni period pokazao da on sasvim solidno finansijski funkcioniše i u situaciji kada ne može da posjeti bankomat ili šalter. Tu se priča i završava, pošto ekipa iz Vašingtona, zadužena za Balkan, i nema nikakvu zamisao prekompozicije BiH ili regiona, već samo potrebu da taj dio Evrope ne bude akter krupnog talasanja, kad mu vrijeme nije.
Ovakvo dostignuće nema potrebe pripisivati “mudrosti” Dodikovog tima, već trudu odlično plaćenih lobista, advokata ili ražalovanih političara kojima telefonski imenici, ipak, još nisu za brisanje. Ljudi su obavili posao sa opozivom sankcija, koji uopšte nije bio spektakularan, niti nedostižan, jer je podrazumijevao komunikaciju sa srednjom klasom unutar američke diplomatije, upravo onim slojem kojeg je Dodik godinama, nakon “nacionalnog osvješćenja”, o(t)pisivao kao “drugorazredne birokrate”. Za ostale najave, plasirane u šatro-zagonetnim aluzijama Dodikovog okruženja kako će uslijediti senzacionalni “dil” sa Donaldom Trampom, koji će pretumbati ex-YU prostor, brojni lobisti, od Marka Zela pa nadalje, ne raspolažu manevarskim prostorom, a nema sumnje da to nije ni traženo od njih.
Telefonom iz voćnjaka
Iako Dodik nema predispozicije da seiri, ni za njegove rivale situacija nije obećavajuća. Tačno, Dodik odavno više ne pominje referendum koji je zamišljen kao kolektivno odbacivanje odluke Suda BiH da mu zabrani političko djelovanje. Čak se više ne pominje ni zamisao da “plebiscit” bude održan istovremeno sa prijevremenim izborima za predsjednika RS 23. novembra. Kada je već tako, nije neočekivana potreba opozicionara da se, teoretski moguća, pobjeda opozicionog kandidata Branka Blanuše nad Sinišom Karanom, Dodikovim “dvojnikom”, tretira kao veliki preokret. Međutim, ništa od toga, jer bi Blanuša, čak i da uđe u Palatu predsjednika, bio potpuno izlovan od bilo kakvih mehanizama realnog uticaja.
U najboljem slučaju, u narednih godinu dana, do isteka mandata, funkcionisao bi kao Draško Stanivuković na čelu Banjaluke, sa rukama vezanim (zlo)voljom skupštinske većine. U najgoroj varijanti, prošao bi poput Nikole Poplašena krajem devedesetih, s tim da mu mandat ne bi bio okončan uz asistenciju SFOR-a, već bi bilo dovoljno da ga obezbjeđenje na (ne)suđenom poslu zaustavi i vrati kući, uz odgovarajuće pseudopravno tumačenje “opoziva”, što se do sada sijaset puta dešavalo u raznim prelomnim situacijama.
Sa Karanom na toj poziciji, jasno je da je bivši ministar policije, a sadašnji povjerenik za resor visokog obrazovanja, samo nastavio da obavlja sopstvenu ulogu “protočnog bojlera”. Ovakvu rolu do savršenstva je uvježbala aktuelna srpska članica Predsjedništva BiH, a da i na ovom terenu ima prostora za “unapređenje”, potvrdio je slučaj sa parlamentarnim imenovanjem Ane Trišić Babić za vršioca dužnosti predsjednika Republike. Gospođa zapamćena kao službenica “omraženog” OHR-a i USAID-a, a zatim kao zamjenica ministra i savjetnica naročito sklona agitaciji za NATO, nije pokazala ni minimum ambicija da makar odglumi “državničke rituale”, poput prethodnika. Osim iznuđenog susreta sa otpravnikom poslova Ambasade SAD u BiH, jedini tragovi mjesec ili dva dugog bitisanja na imaginarnoj funkciji biće njeni potpisi na par ukaza, objavljenih u Službenom glasniku.
Znači, u svakom raspletu izjašnjavanja 23. novembra, Dodik neće biti lišen mogućnosti da kontroliše sve bitne tokove u Srpskoj do oktobra iduće godine. Što je najbizarnije, uopšte ne mora da bude ni predsjednik SNSD-a, da bi sačuvao poluge moći. Jer, tokom 20 godina vladavine, izgradio je apsolutno poslušnu infrastrukturu ministara i poslanika, te lojalne garniture na čelu svoje stranke, pa i kolaicionih partnera, tako da može upravljati procesima, doslovno, telefonom iz vlastitog voćnjaka.
Siva eminencija
To nije nikakav originalni izum, jer iskustvo postjugoslovenskog “pluralizma” potvrđuje da se partije i države mogu voditi i iz zatvora, šume, pa čak i groba. Ne tako davno, Nenad Nešić, a prije njega i Fahrudin Radončić, završili su iza rešetaka, pa se niko iz njihovog okruženja nije usudio da preuzme DNS ili SBB. Naravno, nije bio u pitanju nikakav izazovan i atraktivan “plijen”, ali je bilo mnoštvo situacija da su i daleko minornije stranke prošle kroz dramatične pokušaje “pučeva”, nakon kojih nije ostajao “kamen na kamenu” u njima.
Takođe, i SDS je, u ranoj postdejtonskoj fazi, kada je prvi lider nacionalnog pokreta prepustio ovu stranku Aleksi Buhi, a Republiku Biljani Plavšić, funkcionisao tako što je Radovan Karadžić slao famozne “smjernice”. Ekipa koju je imenovao da izvršava naloge još nije dovodila u pitanje autoritet kasnijeg beogradskog maga bioenergije “Dragana Dabića”, iako se tada, po svemu sudeći, uglavnom vrzmao po “šljivicima i livadama” limitiranog segmenta istočnog dijela RS.
Tu su i primjeri Ibrahima Rugove i Alije Izetbegovića, koji su i danas, mnogo vremena nakon njihove smrti, ostali daleko najpoznatije figure iznjedrene u tom miljeu, do te mjere da svaki kasniji politički potez DSK ili SDA, prećutno, predstavlja odgovor na pitanje: Šta bi Ibrahim ili Alija uradili u ovoj situaciji?
Napokon, tu je Milo Đukanović. On je čak tri dvogodišnja perioda: od 2006. do 2008. godine, zatim od 2010. do 2012. godine, te na kraju od 2016. do 2018. godine, proveo fingirajući povlačenje iz politike. Tada nije bio ni predsjednik Republike, ni premijer, već samo predsjednik vladajućeg DPS-a, pa mu to nije bilo prepreka da vedri i oblači u “Montenegru”. Na kraju, kada je izgubio sve fotelje, pokazao je da ne mora biti ni predsjednik Demokratske partije socijalista, iako je zadržao počasnu verziju te funkcije, da bi bio lider snažne opozicije u ovoj zemlji, sa značajnim brojem sačuvanih neformalnih “dionica” i u novoj vlasti, nespremnoj za ozbiljniju “lustraciju”.
Dakle, Dodik ima u Podgorici, ali i nizu drugih centara u regionu, čitav niz matrica na osnovu kojih može da usmjerava politička i sva druga kretanja u Srpskoj, samo kao šef SNSD-a. A ako mu strani faktor posredstvom instrumentalizovanog pravosuđa i to onemogući, onda će nastaviti da bude “siva eminencija” u RS bez bilo kakve funkcije. Tako će biti sve dok bude kontrolisao većinu u NSRS, što mu omogućuje da neutrališe hipotetičke udare sa drugih pozicija ako bi ih, eventualno, izgubio, zbog raspleta duela Blanuša – Karan teoretski nepovoljnog po njega.
Svoje za svoje
Jedini način da se stane u kraj ovoj političkoj “hobotnici” jeste da se preuzme parlament. A takav poduhvat opozicija u RS, praktično, i ne pokušava da izvede još od 2014. godine, jer od tog momenta, kada je bila, koliko-toliko, blizu cilja, svu energiju usmjerava na osvajanje inokosnih funkcija, bilo republičkih, lokalnih ili na nivou BiH. Ostatak “plijena” malodušno i bez borbe prepušta ključnom rivalu.
Istom onom glavnom protivniku čija ekonomska politika, kako je i sam više puta pomenuo, zaslužuje Nobelovu nagradu. Jer, malo ko se, bilo gdje, širom planete, dosjetio originalnog recepta – da “gigante” ovdašnje privrede prodaje za nekoliko miliona maraka, te da ih onda, nakon par decenija, kupuje za bar 20 puta veći iznos, što je viđeno u više slučajeva, uključujući i posljednji, sa “Komsarom” i Ugljevikom.
Slične matrice “predsjednik svih predsjednika” – kako voli da sebe oslovljava u aktuelnoj fazi, dok ga dušmani nazivaju “građaninom” – pridržava se i na terenu politike. Maltene, ostvario je srpsku verziju “američkog sna” – postao je običan pojedinac, ali sa neobičnim uticajem. Mada, kada je riječ o agendi iz proteklih nedjelja, umjesto kupoprodajne terminologije, tu je optimalnija famozna rečenica koju su mnogi šokirano izgovarali u ne tako davnoj prošlosti: “Pa, mi dajemo svoje za svoje”. To je bila česta reakcija običnih smrtnika kada je, u mjesecima, pa i godinama uoči korone, “gospodar” Srbije Aleksandar Vučić lansirao “razgraničenje” kao model za rješenje kosovskog pitanja.
Iza ovog eufemizma, u suštini, krila se inicijativa Beograda da srpska strana zadrži sjever Kosova, a Albancima definitivno prepusti ostatak pokrajine, te da im, osim toga, ustupi i krajnji jug Srbije, odnosno Preševo i Bujanovac, kako bi ih odobrovoljila za ovu trampu. Nevolja je bila u tome što su Srbi tada kontrolisali regiju Sjeverne Mitrovice sa tri gravitirajuće opštine, pa bi čitav model, da Angela Merkel nije spriječila realizaciju Vučićevog dogovora sa Hašimom Tačijem, nema dileme, predstavljao tretman vlastitih teritorija kao “monete za potkusurivanje”. Odnosno, pristanak na nezavisno Kosovo, koje bi dobilo kompenzaciju za odricanje od sjevera u vidu onog što Albanci zovu “Preševskom dolinom”.
To nije jedini takav slučaj, jer je srpska politika devedesetih godina, tada oličena u Slobodanu Miloševiću, formirala RSK da bi kasnije mogla da je pusti niz vodu kako bi, u naopakim trgovinama, dobila RS. I to ne samostalnu, što bi ovu bizarnost učinilo donekle shvatljivijom, već autonomnu, u okviru dejtonske BiH. Nakon 30 godina je jasno da je “vladaru” sa Dedinja u odricanju od Knina pomagao i vrh Republike Srpske, jer je Radovan Karadžić, sa saradnicima, čak 14 puta sazivao zajedničke sjednice ratnih skupština RS i RSK o temi ujedinjenja, bez ikakvog efekta.
Već tokom “Bljeska” bilo je jasno šta će se desiti u “Oluji”, jer su jedinice VRS, spremne da samoinicijativno pređu Savu i Unu i pomognu Srbima u Zapadnoj Slavoniji, bile zaustavljene. Takođe, u Jasenovcu, sa tamnom istorijskom simbolikom iz Drugog svjetskog rata, početkom maja 1995. boravila je samo tzv. radna četa sastavljena od Bošnjaka, uz par srpskih vojnika koji su ih nadzirali. Takve situacije, kojima je nagovještena simulacija završnih “bitaka” u Hrvatskoj, nisu bile moguće bez koordinacije, ne samo zagrebačko-vašingtonske, nego i beogradsko-paljanske, pa je tužna sudbina RSK danas tek lekcija u udžbeniku za Milorada Dodika na čijim koricama piše “Kako dati svoje za svoje”.
Tragedija i farsa
U odnosu na period od prije tri decenije, istorija se ponavlja, kako je govorio Hegel – prvi put kao tragedija, a drugi put kao farsa. Jer, Milorad Dodik je svitu poslanika i ministara, kao i odanih “lojalista”, poveo ka “nezavisnoj” RS, a stigao je samo do zabrane obavljanja funkcija i sankcija, usmjerenih ka njemu lično i najbližim saradnicima. “Zakulisnim” šemama i dalje odolijeva prvoj nevolji, a američki oprost za drugu personalnu prepreku prikazuje kao senzaciju i trijumf.
Jer, nova američka administracija, predvođena Donaldom Trampom, navodno će krenuti veliki zahvat prekomponovanja BiH u skladu sa srpskim interesima. Znajući u šta su se do sada pretvarale sve fame koje je širio vrh SNSD-a, najveći uspjeh će biti ako Tramp, do kraja mandata, uopšte sazna da Milorad Dodik postoji i pomene ga u bar jednoj objavi na društvenim mrežama.
Bilo šta krupnije od toga bilo bi megalomanski očekivati. Nije sporno, očito je udaljavanje slovenačkog zeta od patološke pristrasnosti nesrećnika koji je u Ovalnom kabinetu boravio između dva Trampova mandata. Ali, uopšte nije garantovano da bi kraj Donaldove neutralnosti bio muzika za uši većine stanovnika RS, ako se ima u vidu njegov jedini dosadašnji upliv u balkanske kontroverze.
Riječ je o čudnom i nikada realizovanom Vašingtonskom sporazumu Vučića sa Kurtijevom garniturom u Bijeloj kući. Tada je živopisni predsjednik SAD poručio, a kasnije i ponovio, da je jednim potezom okončao 400 godina sukoba Srba i Albanaca. Jeste, baš kao što je i Dodik odustajanjem od šest “secesionističkih” zakona zbog ukidanja sankcija za neveliki broj osoba “nadmudrio” zapad, istok, sjever i jug.
