Ako upitate prosječne simpatizere najuticajnije vladajuće stranke u Republici Srpskoj šta smatraju ključnim utiscima postizbornog perioda, odgovor je prilično predvidljiv. Kao najefektniji gest bloka kojem gravitiraju, uglavnom će navesti skup sa patetičnim nazivom „Otadžbina zove“. S druge strane, njihova glavna frustracija tokom čitavog oktobra bila je, generalno, ideja opozicionih lidera vrha da uopšte, na bilo kakav način, krenu u osporavanje izbornih rezultata za nivo predsjednika RS.
Kompletna percepcija je podrazumijevala i mantru o pristrasnosti Centralne izborne komisije BiH, koja je, navodno, glavni instrument u službi rivalskog bloka. Međutim, kada je CIK 25. oktobra donio odluku da utvrdi skor opredjeljivanja građana RS između Milorada Dodika i Jelene Trivić, neznatno različit od prvobitnog odnosa snaga sa oko 30.000 glasova razlike u korist lidera SNSD-a, sumnjičenja su naprasno utihnula. U svakom slučaju, ne dešava se prvi put da u ovom miljeu preko noći odustanu od neke rutine, kada ih činjenice nedvosmisleno demantuju, pa su i najzaludnije osobe sklone vlasti u RS obustavile „paljbu“ sa retorikom o ekipi pod komandom Suada Arnautovića koja će, je li, na silu ugurati Trivićevu u Palatu Republike Srpske, „uprkos jasno izraženoj volji naroda“.
Kada je postalo jasno da je Arnautovićev nekompetentni i konfuzni tim odlučio da digne ruke od svega i prepusti sudovima žalbe na račun njihovih zabrinjavajuće „odokativnih“ procjena, stvoreni su uslovi da se trezveno sagleda šta je, u stvari, bio najveći „vjetar u leđa“ SNSD-u i njihovim partnerima u postizbornom periodu? To, naravno, nije bio „narodni miting“ u centru Banjaluke, nesporne masovnosti, ali vrlo sumnjive spontanosti i dobrovoljnosti, kada je riječ o strukturi značajnog dijela te populacije. A da se ne govori o bizarnim govorancijama, počevši od potpuno improvizovanog izlaganja promuklog broja 1, sa očekivanim psihodeličnim efektima kad god je na sceni takav njegov stil, do živopisnih opservacija Emira Kusturice, prizemnih do te mjere da su kod svakog trezvenog posmatrača mogle da izazovu samo fenomen poznat kao „transfer blama“.
Suva drenovina
U sjenci ove razvikane manifestacije ostao je jedini potez vladajuće koalicije u RS nakon 2. oktobra koji ispunjava osnovni kriterijum efektnosti u ovom osvrtu. Dakle, nema baš kapacitet da pokoleba zagovornike opozicionih stavova unutar Srpske, ali je dovoljan da ih bar potakne na ozbiljno razmišljanje, uz pitanja – kako, zašto, zbog čega? Riječ je o peticiji intelektualaca iz Srbije, Srpske i inosotranstva, čije je potpisivanje organizovao portal Fakti iz Beograda, široj javnosti ne baš prepoznatljiva adresa, ali, za poznavaoce materije, svakako jedan od najaktivnijih punktova za promociju stavova vlasti iz RS u matici.
Dovoljno je citirati samo jedan pasus iz ove peticije, da se shvati kako je intonirana. „Osuđujemo sve pokušaje zloupotreba i nezakonitih postupanja Centralne izborne komisije BiH, kao i podršku takvim radnjama od strane pojedinih međunarodnih aktera u BiH, s ciljem da se neupitna pobjeda Milorada Dodika ospori i time uvede Republika Srpska i srpski narod u stanje političke i ekonomske nestabilnosti“, poručili su autori ovog dokumenta. Znači, nije riječ o nikakvom izbalansiranom apelu da se smire tenzije, već o nedvosmislenom svrstavanju uz jednu stranu i o apsolutnoj, bezrezervnoj podršci vladajućem bloku u RS.
Među 189 potpisnika peticije, okvirno, mogu se registrovati dvije glavne grupe. Definitivno ne postoje tri, pošto jedan akter iz Francuske i nekoliko njih iz Rusije ipak nisu dovoljno brojni da se može govoriti o ozbiljnijoj participaciji na međunarodnoj sceni, ma koliko, recimo, Jelena Guskova bila prepoznatljiva za većinu posmatrača ovdašnjih političkih procesa.
Dakle, izrazito dominiraju potpisnici iz RS koji su, gotovo svi odreda, članovi SNSD-a. Znači, nije riječ u nikakvim „slobodnim strijelcima“ koji, eto, u prelomnim situacijama malo naginju ka ovoj opciji, već se radi o osobama sa kontinuiranim stranačkim angažmanom. Primjetno je da su, ipak, pažljivo birani, jer skoro svi dolaze iz tzv. akademske zajednice. Očito je nastojanje da se iz „suve drenovine“ glavne vladajuće stranke iscijedi svaka kap „intelektualizma“, pa je skoro svaki njihov kadar koji nadrasta lokalni nivo, sa profesorskim ili doktorskim zvanjem, bio pozvan da stavi vlastiti „paraf“ na ovu listu.
Deprimirajući ambijent
Pa je tu i Siniša Karan, u medijima bliskim vlasti rado citiran kao autoritet za ustavno pravo, mada je, prije svega, generalni sekretar Vlade RS. Nije zaobiđen ni Rajko Kuzmanović, koji jeste predsjednik Akademije nauka i umjetnosti RS, ali i nekadašnji predsjednik Srpske, izabran kao kandidat sa podrškom SNSD-a. Takođe, Ranko Škrbić, Željko Mirjanić i Predrag Ćeranić označeni su kao dekani, što oni i jesu, kada je riječ o pravnom, medicinskom i fakultetu bezbjednosnih nauka u Banjaluci, ali su, prije svega, bivši ministar, raniji šef poslaničkog kluba i dugogodišnji analitičar, sa jasnom partijskom pripadnošću ili orijentacijom. Da ne bude da su baš radili „na svoju ruku“, tu je i rektor banjalučkog Univerziteta Radoslav Gajanin, a deprimirajući ambijent potpune instrumentalizacije gotovo svih javnih resursa u Srpskoj u funkciji vladajuće partije upotpunili su čak i ambasadori, od Bojana Vujića u SAD, preko Aleksandra Vranješa u Hrvatskoj, do Dragana Jaćimovića u Sjevernoj Makedoniji i niza drugih. Imena poput Vlade Đajića i Srđana Amidžića ne ostavljaju ni milimetar dileme da je bilo šta u ovoj inicijativi van terena dnevne politike. Kao što potpisi Miloša Šolaje ili Željka Budimira, profesora FPN-a, daju do znanja da su ovdje i skoro sve „analize geopolitičkih kretanja“, bar one sa javne scene, na istoj frekvenciji, i kao takve – obična farsa.
A zatim slijedi ozbiljan povod za čuđenje, jer su među najmanje dvije trećine klasičnih stranačkih aparatčika iz RS prodefilovala i imena određenog broja intelektualaca nacionalnog usmjerenja iz Beograda. Naravno, i u proteklom periodu, oni nisu bili potpuno neutralni. Bilo je tu afiniteta prema Dodiku i SNSD-u, ali znatno diskretnijeg, gotovo nikad ovako nepovratnog i izričitog, u vidu potpisa ispod trivijalnog dokumenta, zbog čijeg bi se prizemnog navijačkog tona, lišenog dobrog ukusa, bar malo „štrecnuo“ i pokoji upravnik biblioteke u Srpskoj, postavljen po partijskoj liniji, da mu je bilo „ponuđeno“ da se pridruži intelektualcima sa dvije strane Drine.
„Ne dirajte u Dodikovu pobjedu“, zagrmjeli su, između ostalih univerzitetski profesori Slobodan Antonić, Srđa Trifković i Darko Tanasković. Pridružili su im se i filmski režiser Predrag Gaga Antonijević i glumac Vuk Kostić. Tu su i književnici Slobodan Vladušić i Vladimir Kecmanović, kao i istoričari Čedomir Antić, Miloš Ković, Aleksandar Raković i Milomir Stepić. Vrijedi pomenuti i ljude sa zapaženim medijskim angažmanom, od Slobodana Reljića do Đorđa Vukadinovića, pa i vrlo specifičnog i pretjerivanju sklonog, ali nerijetko lucidnog Zorana Ćirjakovića. Nizu ovih posljednjih, mada se u međuvremenu pozicionirao u naučnoj zajednici, pripada i Aleksandar Mitić. On je, vjerovatno, malo poznat u RS, ali je riječ o čovjeku koji je, prvo kao novinar, a zatim i kao svojevrsni aktivista, elementarna srpska stanovišta u Briselu prezentovao uvjerljivije nego svi šefovi diplomatije iz Beograda zajedno u proteklih 30 godina.
Duh samoporicanja
Ima tu i relevantnih politikologa, kao što je Dušan Poroković, ili netipičnih, a pažnje vrijednih advokata i tumača savremenih procesa, poput Branka Pavlovića. Čak je i Milo Lompar, koji nije potpisao peticiju, naknadno dao izjavu sa identičnim konotacijama, o tome kako je u toku „nečuvena akcija zapadnih zemalja i opozicije u RS sa ciljem da se Dodiku oduzme izborna pobjeda“. Stavivši znak jednakosti između Brisela i Vašingtona, te bilo kakvog izraza nemirenja sa aktuelnom vlašću u RS, biće da je ovaj čovjek prvi put, a valjda će biti i posljednji, došao u situaciju da se naslov njegovog ključnog djela – „Duh samoporicanja“, odnosi isključivo na njega.
Konačno, zastupljene su i dvije od tri parlamentarne liste nacionalne opozicije u Srbiji, kroz potpise predsjednika Novog DSS-a Miloša Jovanovića i predvodnice „Zavetnika“ Milice Đurđević – Stamenkovski, Samo je lider „Dveri“ Boško Obradović, u istupima tih dana, smisleno dao do znanja da ne želi da arbitrira u stranačkim sporenjima u RS, već Srpsku podržava kao cjelinu, ali je ipak potpredsjednik i poslanik njegove stranke Ivan Kostić ignorisao taj stav, potpisujući peticiju. Ima u beogradskoj grupaciji još zapaženih imena, ali, krug, zbog racionalnog odnosa prema prostoru, mogu zatvoriti dvije žene sa adresom u prestonici Srbije, ali i porijeklom iz RS i BiH – Bogdana i Milica Koljević, kćerka i supruga ratnog potpredsjednika Srpske Nikole Koljevića, koji bi, da je kakvom srećom poživio do danas, nema dileme, odbio da učestvuje u ovakvoj „egzibiciji“. Znači, u svakom slučaju, uglavnom su u pitanju osobe od integriteta, pa nema baš svrhe ovaj čin svoditi na tvrdnju kako su se „prodali za Judine škude“.
Postoji čitav niz mogućih odgovora na pitanja o motivaciji beogradskih aktera te splačine da stanu rame uz rame sa banjalučkim potpisnicima, u izrazitoj većini – nedvosmislenim partijskim aktivistima, kojima je izražavanje bespogovorne lojalnosti stranačkom šefu u opisu posla, kao neizostavni dio nerijetko mediokritetskih biografija? Ipak, jedna dimenzija mogla bi se izdvojiti.
Naime, očito je da su novokomponovani „fanovi“ Milorada Dodika iz Beograda, skoro stprocentno, oštri kritičari Aleksandra Vučića na „domaćem terenu“. Ova peticija je samo kulminacija procesa koji traje već godinama, a zasniva se na uvjerenju značajnog broja intelektualaca nacionalnog usmjerenja u Srbiji da bi istinski simbol patriotske opozicije Vučiću trebao biti, ni manje, ni više, nego Dodik.
U realnosti, to je podjednako bizarna fiks-ideja kao ona od koje ne odustaje veći dio opozicionih čelnika u RS – da bi stvarni lider „antidodikovske“ alternative u Srpskoj morao da bude Aleksandar Vučić!? Ovakva mizerna situacija ne dešava se prvi put, jer je uoči svih izbora u RS u proteklih 10 godina, dakle, od momenta Vučićevog dolaska na vlast u Srbiji, svaki put hor opozicionih „dječaka i djevojčica“ u Srpskoj ponavljao stupidnu mantru – da će Vučić obaviti „posao“ za njih i poraziti Dodika na biračkim mjestima. Ili van njih, svejedno. Uzalud je svaka činjenica iz predizbornih kampanja u RS u protekloj deceniji govorila da je obrnuto, i da Vučić manje ili više otvoreno čini sve da Dodik ostane na vlasti – opozicionari u Srpskoj nisu odustajali od infantilne fascinacije liderom SNS-a.
Sijamski blizanci
Nema te stvarnosti koja bi ovdašnje „Aristotele“ s obe strane Drine navela da kažu: „Drag mi je Platon, ali mi je još draža istina“. A ona je takva da istinske razlike između Dodika i Vučića – nema, bez obzira na stalno podgrijavanje fantazija o navodnim sukobima tog dvojca. Ovakva spoznaja je, nije isključeno, kamuflirana njihovim personalnim razlikama, budući da, kao ličnosti, zaista imaju različit stil komunikacije, pa je najčešće Dodik sirov i agresivan tamo gdje je Vučić patetičan i teatralan, ali nekada zna da bude i obrnuto. Međutim, tu se završavaju sve nijanse u komparacijama njih dvojice, jer je sve ostalo gotovo identično – od odnosa prema tokovima novca, preko tretmana javne i tajne policije, do shvatanja uloge medija i, konačno, negaativne kadrovske selekcije dovedene do maksimuma, uz favorizovanje svakog „evet-efendije“ u okruženju, spremnog da „gospodaru“ skandira „bravo“ i kad je sklon notornim nebulozama.
Čak je i teren spoljne politike, koji zagovornici promašene teze o Dodiku i Vučiću kao antipodima ističu kao ključan, u stvari, još jedna potvrda njihovog statusa „sijamskih blizanaca“. Niti je Dodik iskreni rusofil, niti je Vučiću važna pozicija zapadnog miljenika, jer ima pregršt primjera koketiranja u suprotnim smjerovima, pa predsjednik Srbije zna da manipuliše promoskovskim osjećanjima većine Srba, baš kao što nije slučajno da Dodik od dolaska na vlast 2005. kontinuirano drži u kabinetu klasičnog NATO-apologetu kao što je Ana Trišić Babić. Mada bi njih dvojica, po svemu sudeći, takvu politiku okarakterisali kao bog zna kakvu vještinu i „školu Josipa Broza“, čak je i laicima jasno da živimo u potpuno drugačijem vremenu. I da Titova „diplomatija“ u 2022. naprosto nije moguća.
Ovako, sve se svodi na karikaturalnu situaciju koju je Danilo Bata Stojković svojevremeno besprekorno ilustrovao u seriji „Idemo dalje“. Tada je, glumeći upravnika škole nakon Drugog svjetskog rata, djeci ispričao „skraćeni“ vic: „Išli Amerikanac, Rus i Srbin. I ne znam šta je bilo u međuvremenu, ali, uglavnom, Srbin ih je sve prevario i na kraju ispao najmudriji“. Zatim je Bata prasnuo u zarazni smijeh, koji se prenio i na utučene mališane. Moguće je da to uspijeva dvojici vladajućih „Srba“ iz vica savremene politike, bar kad je u pitanju raspoloženje „školaraca“, odnosno građana RS i Srbije kojima se obraćaju. Ali, današnjem „Amerikancu“ i „Rusu“, beogradske i banjalučke pošalice uopšte nisu više smiješne, i sve što Srbija i RS mogu da očekuju, na kraju balade, jeste šut nogom u „debelo meso“, i od jednih i od drugih.
Na tom tragu, može se pronaći i najveći gaf Dodikove protivkandidatkinje Jelene Trivić u postizbornom periodu. Ne, to nije njena izjava da će pratiti „nacionalnu politiku Srbije“, ma koliko bilo diskutabilno da li potezi zvaničnog Beograda u dužem periodu uopšte imaju takav predznak. Nije riječ ni o ukazivanju Trivićeve na izborne nepravilnosti, koliko god ono bilo u znaku naknadne pameti. U pitanju je zaista žalosni intervju za beogradsku filijalu Euronews TV, sa posebni naglaskom na segment o srpsko-ruskim odnosima.
U tom razgovoru, postoji dio u kojem ona kaže da se „ne bi sastala sa Putinom čak i da je imala priliku“. Da se zaustavila na tom mjestu, još je i mogla da bude shvaćena kao osoba nesklona demagogiji i manipulacijama, koja ne igra na kartu emocija glasača u finišu predizborne kampanje. Međutim, potpredsjednica PDP-a nastavlja dalje, pa priču podiže za oktavu više. „Ja sam rekla otvoreno i u Skupštini RS, tu se ne treba svrstavati – vi Rusiji ne možete pomoći”, navela je Jelena Trivić. Ako se, sada već uz napor, i ova konstatacija shvati kao poziv na neutralnost u opasnom globalnom sukobu, ono što je uslijedilo već je predstavljalo negaciju i takvog utiska. „Ako nepridruživanje sankcijama znači da ćemo dobiti neke sankcije iz EU, na primjer ekonomske, a 70 odsto izvoza iz RS se plasira ka EU, onda moramo razmisliti, i ne smijemo biti ni rusofili ni amerofili”, poentirala je Trivićeva, jasno dajući do znanja da joj, u slučaju da je izabrana, uopšte ne bi bilo mrsko zalaganje za sankcije Rusiji. I to u periodu kada su ove mjere već i na Zapadu pale u drugi plan, što zbog nesputanih relacija Rusije sa Azijom, što zbog bumeranga u vidu energetske krize u EU.
Ispod radara
Nije sporno, i ovakav rezon je legitiman, Trivićeva na njega ima pravo, ma koliko većini Srba bilo iritantno da njihove vlade budu među više od 100 planetarnih „zečeva“ koji, ne baš na „mrtvog“, ali, moguće, na „ranjenog vuka“ vade „onu stvar“. Međutim, i njeni glasači imaju pravo da ovakve rečenice čuju prije izbora, a ne poslije izbora. Samo, onda je pitanje da li bi Jelena Trivić, kada već ovako neštedimice daje „municiju“ svojim političkim rivalima, sklonim da je predstavljaju kao „marionetu Zapada“, dobila broj glasova koji je dobila, ili bi bila u istom rangu sa kandidatima stranke „Život“ i „Naša priča RS“? Vjerovatnije je da bi rasplet težio ovom drugom scenariju, jer se fiziološki procesi koje je ovakva retorika pokrenula kod značajnog broja Jeleninih birača ne razliku mnogo od reakcije kakvu je izazvalo, recimo, famozno „Deeecooo“ Emira Kusturice sa Trga Krajine.
Možda Trivićeva nikada sama sa sobom ne raščisti naivnu ideju da će ovakvim floskulama impersionirati nekakve treće sekretare u izvjensim ambasadama ili da, u 2022. godini, intervju na TV simptomatičnog imena, ali ne baš gledanoj u RS, ipak može proći „ispod radara“ s ove strane Drine. Nije isključeno, isto kao što je vrlo moguće da ni beogradski potpisnici peticije podrške Dodiku nikada ne shvate kako njihov gest nije bio nikakav izraz slobodarstva, već upravo suprotno – podaništva. I sipanja benzina na vatru polarizacija među Srbima u RS.
Ipak, ako ništa dugo, od ljudi koji se sa više ili manje razloga smatraju mislećim, očekuje se da opravdaju takvu percepciju, pa makar ona, ako treba, podrazumijevala i situaciju u kojoj se ne identifikuju ni sa jednim od dva srpska „vladara“ – ni sa Dodikom, ni sa Vučićem.
Ali, izgleda su kod Srba, bez obzira na mitove o njihovom „buntovnom karakteru“, stasale generacije glasača koje se u velikom procentu, po definiciji, opredjeljuju za svaku vlast – bila ona zasnovana na idejama Vojislava Šešelja ili Sonje Biserko, svejedno – miješajući je sa državom, iako bi prva kategorija trebalo da bude prolazna, a druga trajna. Osim takvog rastućeg fenomena kod birača, i među intelektualcima, posebno ako se smatraju patriotama i žive u Beogradu, sve je manje spremnih da se pozovu na citat: „Nijedna zastava što se vije, naša nije“. Posebno ako je jasno da se, u izvornom značenju, te riječi odnose na stranačke barjake, a ne na nacionalnu trobojku.
Ali, ne lezi, vraže, famoznu rečenicu nije napisao niko od mrskih pristalica opozicije, već – Miloš Crnjanski, još prije jednog vijeka. Za njega je vjerovatno bolje što je u međuvremenu otišao sa ovog svijeta. Da je tako nešto uputio danas Dodiku ili Vučiću, na brzinu bi se skupio žiri sastavljen, recimo, od tri gospođe, i proglasio nesrećnog Miloša za „stranog plaćenika“ ili „domaćeg izdajnika“. Među potpisnicima peticije svakako ima kompetentnih dama za takvu „presudu“, ako se zna da su tu i direktorke Narodnog pozorišta, Narodne i univerzitetske biblioteke i Muzeja savremene umjetnosti RS. Koje bi kukavnom autoru „Seoba“, u odsustvu opravdanog sprečenog Kusturice, poručile ono što mu i sleduje: „Dalje nećeš moći“.
