Sada je jasno šta je predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik imao u vidu kada je nedavno, prilikom posjete Budimpešti, ponovio svoju omiljenu mantru o opoziciji: “Ja sam umoran od pobjeda, a oni nisu od poraza”. Ovog puta, to nije bilo samo standardno ruganje i naslađivanje zbog odnosa snaga na svim izborima u RS u protekle dvije decenije, već i najava reza u odnosu na dosadašnji način funkcionisanja domaće političke scene.
Privođenje predsjednika SDS-a Milana Miličevića je prvi krupniji korak u tom pravcu. Naravno, policijske i pravosudne strukture u RS jesu “nezavisne”, ali ih to nije spriječilo da pronađu adekvatnu ulogu o poduhvatu redizajniranja do sada poznatog vida pluralizma u Srpskoj. Jer, prvom čovjeku Republike više nije dovoljno što naspram sebe ima demoralisane oponente u stalnoj defanzivi. Zbog toga će biti izloženi sličnim nevoljama kao pokrovitelj ovih procesa, samo sa nivoa BiH. Danas Miličevića, a sutra i ostale opozicione čelnike – uz vjerovatni izuzetak “fleksibilnog” gradonačelnika Banjaluke – čeka provlačenje kroz mulj dugotrajnih procesa pred “kadijama”, uz konstantnu sjenku mogućeg boravka iza rešetaka, tokom mučnih zapleta i raspleta.
Čovjeka pod čijim okriljem se odvijaju ovi procesi, naravno, ne zanimaju primjedbe da je Miličevićev slučaj zasnovan na potpuno selektivnom tumačenju “pravde”, pa je kupovina odbornika i poslanika “dopuštena Jupiteru, ali ne i volu”. Tako to biva kad “pravila igre” diktira persona sklona da vidi trun u tuđem oku, ali ne i balvan u vlastitom. Još kada se ti dupli standardi usklade sa dnevno-političkim potrebama predsjednika Srbije Aleksandra Vučića u kadrovskim ukrštenicama zapadno od Drine, bahatosti i beskrupuloznosti sa vrha RS nema kraja.
Slučajna spoznaja
Očito nezadovoljan postojećim rivalima na drugoj strani političkog spektra, Dodik je sada spreman da odmjeri snage sa izazovnijom i ozbiljnijom konkurencijom – Srpskom pravoslavnom crkvom. Ukoliko dobije ovaj duel, lider SNSD-a će, prema vještini opstajanja na vlasti, prevazići i ranijeg predsjednika Crne Gore Mila Đukanovića. Nakon 30 godina neprikosnovene dominacije, bivši gospodar “Montenegra” postao je toliko samouvjeren da je pomislio da može preuzeti imovinu SPC bez mnogo buke, tek jednim zakonom, usvojenim u poslušnom parlamentu. Međutim, to se pokazalo kao loša procjena, jer su uslijedile znamenite litije, koje su promijenile raspoloženje u ovoj zemlji, što je kulminiralo kroz anti-DPS glasanje 30. avgusta 2020. Dodik se ne obazire na neugodna iskustva kolega iz regiona, već “izlazi na crtu” instituciji čije postojanje poklonici mjere sa 800 ljeta, a dušmani jednim vijekom.
Šalu na stranu, još nema indicija da je iza nastupa sekretara banjalučkog odbora SNSD-a Milenka Letića na javnom servisu RS stajao baš prvi čovjek ove partije. Pojavljujući se u “Teleringu” Mate Đakovića, svojevrsnom “mediju unutar medija”, Letić je ostavio mogućnost da postoji i “stranka u stranci”, čak i kad je u pitanju naglašeno liderska i autoritarna partija kakva je Dodikova. Kao najbliža realnosti, može se označiti procjena da su predsjednici SNSD-a na nivou Republike Srpske i Grada Banjaluke, Milorad Dodik i Vlado Đajić, okvirno znali da će Letić u emisiji kritikovati SPC, ali je postojao konsenzus da će to biti tretirano kao striktno lokalno pitanje, bez širih implikacija.
A sekretar Gradskog odbora, kojem je to bio prvi opširniji javni istup u političkoj karijeri, zaista je naglasio da je od njegovih opservacija izuzet Jefrem, raniji vladika, a sadašnji mitropolit banjalučki. Stanjem van ove eparhije nije se ni bavio, pa je, po svemu sudeći, smatrao da se podrazumijeva da čitava situacija nema nadregionalne konotacije. Izgleda da je Letić ipak malo pretjerao u odnosu na prvobitni dogovor, pošto je Đajić, samo par dana nakon kontroverznog TV nastupa, sa predstavnicima odborničke većine u Banjaluci naprasno posjetio oca Ljubinka Đurića u Hramu Svetog Jovana Bogoslova u banjalučkom naselju Lauš. I još se teatralno potrudio da se to razglasi.
Letić je, u suštini, konstatovao da je SNSD u Banjaluci poražen, prvenstveno, zbog podrške dijela sveštenika SPC Drašku Stanivukoviću. Navodno, sasvim slučajno je došao do te spoznaje, jer su mu tokom tribina uoči posljednjih lokalnih izbora prilazili upućeni akteri i nizom simptomatičnih rečenica, od kojih je on sklopio mozaik, davali do znanja da predstavnici Crkve agituju za ključnog rivala SNSD-a, aktuelnog predsjednika PDP-a. Kada su saopšteni rezultati, sve Letićeve sumnje su potvrđene, jer je, kako je naveo, njegova stranka gubila u mjesnim zajednicama u kojima je ranije redovno bila pobjednik.
Domino efekat
Prema tvrdnjama visprenog sekretara, u pozadini ovakvog pozicioniranja sveštenika, čiji broj nije preciziran u Letićevom izlaganju, nisu bili nikakvi ideološki razlozi, niti eventualna averzija prema “50 nijansi” crvene boje na ovdašnjoj političkoj sceni. Sve je okarakterisao kao puki finansijski aranžman. Da atak nije bio nikakva improvizacija, na koju bi bio “navučen” novinarskim lukavstvom, pokazuje činjenica da je Letić samoinicijativno krenuo u tom smjeru, a posebno da je u studio došao sa gomilom pripremljenih printova. Na čitavom nizu tih papira, bile su vijesti sa neoznačenih izvora – da je Stanivuković kumovao brojnim crkvama u Banjaluci i okolini, novoizgrađenim ili obnovljenim. A to, poznato je, prije svega podrazumijeva plaćanje solidnog novčanog iznosa.
Zauzvrat su, proizlazi iz Letićeve konstrukcije, sveštenici iskoristili sav svoj uticaj na “terenu” i uvjeravali vjernike da na izborima podrže upravo Stanivukovića. A pošto im to nije bilo dovoljno, čak su, prema tvrdnjama Milenka Letića, “prodavali knjige” PDP-u. Odnosno, davali su im spiskove imena i prezimena i kontakte svih stanovnika parohija, a takvo “blago”, siguran je iskusni maher predizbornih manipulacija, ne posjeduje nijedna institucija u RS osim Crkve.
Nema sumnje da je Letić, sa Đajićem i Dodikom iznad ramena, uvjeren da se ovakva provokacija, upućena SPC, može dozirati. Odnosno, da je verbalni šamar moguće upakovati tako da bude shvaćen kao disciplinovanje limitiranog broja običnih “popova” na ograničenom prostoru, u banjalučkoj regiji. Dakle, intencija SNSD-a je da se Crkva ne dovodi u pitanje kao “vertikala”, ali da se maksimalno zaoštri odnos prema njenim “kadrovima” u horizontalnom smislu, “po dubini”.
Međutim, vladajuća stranka u RS nije prva struktura ovog podneblja koja je umislila da može da apotekarskom vagom izmjeri i predvidi efekte sopstvenih poteza, te da spriječi da se ovi tokovi otmu kontroli. Ipak, nije isto kada se diktat realizuje u SFRJ 1975. godine i u Republici Srpskoj pola vijeka kasnije. Velika je vjerovatnoća da će se ta komunikacija u doglednoj budućnosti odvijati u znaku stihije i da je vrlo moguć “domino efekat”. To znači da će lokalni aparatčici SNSD-a u Kneževu, Osmacima ili Trnovu registrovati da Letić “drži bukvice” sveštenicima u svom “rejonu”, pa će i sami poželjeti da na sličan način “dovode u red” predstavnike SPC u vlastitom okruženju. A kada se u širim relacijama dogodi više desetina takvih situacija, nema tih mitropolita i predsjednika koji će zaustaviti rastuću nervozu.
Damjanov Zelenko
Nije sporno, dio visokopozicioniranih osoba u SPC u proteklim decenijama jeste bio sklon ponašanju prema sekularnim elitama koje ih je činilo sličnijim katoličkim biskupima u Srednjem vijeku, nego pravoslavnim duhovnicima u prošlosti. Konkretno, to podrazumijeva da se u ophođenju sa političarima, ma koliko njihovi tragovi “smrde nečovještvom”, slijedi rezon “Svaka vlast je od Boga”. Međutim, iako je Crkva izrazito hijerarhijski ustrojena, elementarni život se probija i kroz takve prepreke. Zato je nemoguće garantovati raznim “letićima” da će arogantni nastupi, ukoliko se nastave, ostati bez odgovora. Makar u vidu cinizma, ironije, sarkazma i ostalih metoda odbrane od ovozemaljskih “moćnika”.
Jedna takva situacija iz bivše Jugoslavije je veoma ilustrativna. U doba kada je patrijarh German bio “podoban” sa stanovišta Josipa Broza i njegove svite, to nije spriječilo jednog sveštenika sa juga Srbije da ode u Komitet i zatraži da mu Savez komunista plaća struju. Na čuđenje i smijeh zbog takve “drske ideje”, on je uzvratio: “Moji dolaze u crkvu danju, a vaši noću, pa bi bio red da mi regulišete račune za svjetlo”.
Jasno, kako tada, tako i danas, i sveštenici su samo ljudi, što uključuje i finansijske obaveze, nerijetko veće od standardnih crkvenih prihoda, posredstvom vjenčanja, sahrana ili krštenja. Nije isključeno da ima dima u okolnostima koje su Milenka Letića navele da riga vatru u omiljenoj TV-ispovjedaonici njegove stranke, ali, i takva opcija potvrđuje tek dvije stvari.
Prije svega, to govori da SNSD osjeti politički bol samo kada se u obračunima koriste njihova omiljena sredstva, odnosno kada se dueli odvijaju na njihovom terenu, a u današnjoj RS ne postoji važniji “stadion” za dokazivanje svake vrste moći od kontrole novca. Autentičnim opozicionarima u Srpskoj je mučna spoznaja da i njihov nekadašnji favorit, Draško Stanivuković, u “pouzdanim informacijama” Milenka Letića slovi kao glavni akter kupovine političkih usluga lokalnog sveštenstva. Ipak, riječ je o relacijama opisanim još u poznom socijalizmu znamenitim refrenom “Neće um(j)eti da te c(ij)ene ako ih tučeš na poene”, pa će svaki “Damjanov Zelenko” unutar SNSD-a početi da vrišti tek kad vidi se mehanizmi koje su upravo oni patentirali okreću protiv njih.
Džiberska argumentacija
Nakon Letićevog “hica upozorenja” ispaljenog u televizijskom studiju, još jedna realnost postaje očigledna. Naime, SNSD je, već godinama, u fazi kada paranoja postaje ključno obilježje djelovanja te stranke. Pri tome, stalna potraga za neprijateljima sve manje je usmjerena prema drugom entitetu ili ka tzv. međunarodnoj zajednici. Od najvišeg do najnižeg nivoa, svakodnevno se iz ove partije lijepi na desetine etiketa “izdajnika”, bez razumijevanja notorne istine – da je čak i to negativni kompliment koji treba zaslužiti, da se ne može od jutra do mraka pripisivati “svakoj šuši”. Pogotovo ne uz džibersku argumentaciju, kakva se mogla čuti u dugoj večeri tokom koje je Milenko Letić listao printove pred kamerama.
Nema nade da će bilo šta zaustaviti tu rastuću patologiju, čiji je jedini paradoks to da je bila manje prisutna u vrijeme dok se za Republiku Srpsku moglo tvrditi da ima više od milion stanovnika. Kada se taj broj, prema relevantnim procjenama, žalosno srozao do 700.000, mahnitanje je tek uzelo zalet. Zlokobni rezon “ko nije s nama, taj je protiv nas” već odavno kruži iznad glava svih segmenata društva u RS, pa je bilo samo pitanje vremena kada će upitnici i uzvičnici sa potpisom SNSD-a zaustaviti i na vratima odaja predstavnika SPC.
Ova situacija ima i jednu specifičnost. Posljednju riječ u crkvenim poslovima ima adresa u matici, odnosno Patrijaršija u Beogradu. Nevolju sa pozicioniranjem SPC u svjetovnim poslovima poodavno je definisao poznati, sada već pokojni pisac Brana Crnčević. O njemu može da misli ko šta hoće, ali mu se ne mogu osporiti visprena zapažanja, poput jednog poređenja “mandata” dva patrijarha – Germana i Pavla. O njima je Crnčević rekao: “Kada nam je bio potreban svetac na čelu srkve, imali smo političara. Kada nam je bio neophodan političar u vrhu SPC, imali smo sveca”. Biće da se klatno ponovo pomjerilo prema prvoj rečenici ove “komparativne analize”.
Džipom na hram
U takvim okolnostima, Letić i njegovi istomišljenici imaju razloga za brigu, ali ne i paniku. Opozicionari u Srpskoj imaju povod za oboje, jer, osim sve rizičnijeg suočavanja sa Dodikovom rastućom rigidnošću, na naplatu dolazi i dugo koketiranje sa vlašću u Srbiji. Čim je Vučić registrovao odstupanja sa ove linije, u vidu podrške beogradskim i drugim studentima od Milana Miličevića, pa i Ljubiše Petrovića, pustio je da im se o glavu olupaju sve prethodne tikve sađene sa đavolom, što je nesumnjivo obilježilo proteklu deceniju odnosa SDS-a i SNS-a.
Ipak, postoje nijanse u kojima je vidljiv napredak. Neposredno nakon Drugog svjetskog rata, ljutnje ideoloških prethodnika Milenka Letića na Crkvu rješavale su se kao u sceni iz filma “Vreme čuda”, kada Miki Manojlović u ulozi udbaša u džipu ispred hrama SPC izdaje komandu “Razvaljuj”. Sada sekretar banjalučkog SNSD-a ne mora da poseže za nasiljem, pošto u njegovom umu postoje tek kategorije “Kupujem, prodajem, oduzimam i dodajem”, pa računa da će takav jezik razumjeti i duhovnici, samo ako im se predoči povoljnija ponuda od Stanivukovićeve.
Opozicionari su najusamljeniji u sadašnjoj konstelaciji, sa Dodikom koji je u fazi “zatvaraj” i Vučićem koji nema ništa protiv njihovog slanja u kazamate. Preostaje im tek da se okrenu Letićevoj meti – Crkvi, a ako tu nema sluha, onda Svevišnjem direktno, bez posrednika. Bog jeste visoko, ali to je i dalje povoljnije nego kada su “kraljevi” daleko.
