Demografi zvone na uzbunu, političari nude vatrogasna rješenja, a ljudi nestaju!

Pored svih unutrašnjih problema, zemlje na prostoru bivše Jugoslavije suočene su i s bolešću za koju još nisu našle politički, a ni ekonomski lijek. Bolest se zove „bijela kuga” i ona naočigled odnosi njihovo stanovništvo: dio u biološku smrt, a veći dio u – bolji život van državnih granica.

FOTO: Ilustracija
FOTO: Ilustracija

Zemlje na ovim prostorima suočene su sa gotovo galopirajućom depopulacijom. Demografi zvone na uzbunu, političari nude vatrogasna rješenja, a ljudi nestaju. Nije to fenomen koji se dogodio preko noći iako izgleda da je one najodgovornije zatekao na spavanju. Polagano odumiranje ovih krajeva traje već decenijama kao posljedica niza istorijsko-političkih i ekonomskih okolnosti, navodi se u istrazivanju Al Jazeera.

Probijene su psihološke granice

Prema proraučunu demografa iz Zagreba Stjepana Šterca, broj stanovnika Hrvatske pao je ispod psihološke granice od četiri miliona, a u idućih 15 godina mogao bi pasti i ispod tri miliona.

Demograf iz Beograda, Danica Šantić  ističe da je Srbija između dva popisa 2002. i 2011. godine službeno izgubila 300.000 stanovnika, a od 2011. godine još 100.000, pa danas ima 7,1 milion stanovnika uz perspektivu da u idućih 25 godina taj broj padne na 6,1 miliona.

Hasan Zolić i Mirza Emirhafizović, demografi iz Sarajeva, ističu da Bosna i Hercegovina, prema popisu iz 2013. godine, ima 3.531.159 stanovnika, dok projekcije govore da će do 2050. u BiH živjeti 20 posto manje stanovnika nego danas. Psihološke granice su probijene i depopulacija je sveprisutna. Stanovništvo je sve starije, što silno opterećuje penzione fondove u spomenutim državama. Razmjera aktivnog i neaktivnog stanovništva polako preteže na stranu neaktivnog.

Iz Hrvatske se, samo od posljednjeg popisa stanovništva 2011. godine, iselilo blizu 230.000 ljudi, a računajući i umrle gubitak u tih pet godina iznosi približno 300.000. Izumiranje ukupnog stanovništva u Hrvatskoj, ističe dr. Šterc u istraživanju ,,Demografski razvoj Hrvatske kao temelj planiranja mirovinskog sustava” zabilježeno je u dva uzastopna perioda (1991.–2001. i 2001–2011.), a, po svemu sudeći, biće zabilježeno i nakon popisa 2021. godine.

,,Kada se to dogodi, populacija ulazi u razdoblje kada više ne može provesti oporavak sa domicilnom populacijom”, upozorava Šterc u istraživanju. Posebno zabrinjava podatak da će prosječna starost stanovništva u Hrvatskoj, koja je sada 42,4 godine, za desetak godina biti gotovo 50 godina. Tada bi starijih od 60 godina moglo biti dvostruko više nego mlađih od 19 godina, dok bi penzioni sistem već i ranije mogao biti opterećen omjerom od tri neaktivna na jednog radno aktivnog osiguranika. Ukupan demografski gubitak Hrvatske od početka 20. vijeka do danas Šterc procjenjuje na 2,534 miliona stanovnika.

Stanovništvo je sve starije

Docent Šantić sa Geografskog fakulteta u Beogradu kaže da se i Srbija već decenijama suočava s negativnim demografskim trendovima, posebno ističući proces demografskog starenja.

,,Stanovništvo Srbije, prema pokazatelju prosječne starosti, jedno je od najstarijih u svijetu, sa 43 godine. Da bismo to ilustrovali navešćemo da u Africi prosječna starost iznosi svega 19 godina”, kaže Šantić.

Prema podacima OECD-a, godišnje se iz Srbije iseli blizu 40.000 ljudi. Većina stanovništva, blizu 60 posto, živi u gradovima, a sela postaju devastirana, naročito u planinskim i pograničnim područjima. U nekima je prosječna starost stanovnika više od 60 godina.

,,U gotovo 1.000 seoskih naselja zabilježeno je manje od 100 stanovnika i većina njih će do narednog popisa stanovništva 2021. ostati bez žitelja. Ispražnjena je demografska baza za iseljavanje, mnoga gradska naselja nemaju više taj imigracioni potencijal, pa imamo situaciju da se iz malih i srednjih gradova stanovništvo iseljava u velike regionalne centre: Beograd, Novi Sad, Kragujevac i, u mnogo manjoj mjeri, Niš”, napominje Šantić.

Depopulacija najviše pogađa istočnu i južnu Srbiju, gdje se od 2000. broj stanovnika smanjio za četvrt miliona.

,,Opština Crna Trava je najdrastičniji primjer u navedenom dijelu Srbije, gdje se broj stanovnika za poslednjih 50 godina smanjio za 10.000 lica i danas je ostao svega 1.661 stanovnik. Tamo se lani rodilo samo četvero djece”, navodi Šantić najdrastičniji primjer. S druge strane, opštine koje gravitiraju Beogradu i Novom Sadu te one na jugu Srbije sa dominantnim muslimanskim, bošnjačkim i albanskim stanovništvom pokazuju pozitivne demografske trendove.

U Bosni i Hercegovini, ističu prof. Hasan Zolić i doc. Mirza Emirhafizović sa sarajevskog Fakulteta političkih nauka, broj stanovnika u odnosu na 1991. godinu manji je za 845.874 ili 19,3 posto, što je najveći demografski gubitak u usporedbi sa susjednim zemljama.

,,Od 2013. do 2016. godine samo je po osnovi negativne razlike između broja živorođenih i broja umrlih izgubljeno više od 23.000 stanovnika”, kažu Zolić i Emirhafizović. Bosna i Hercegovina suočena je s ubrzanim starenjem, a udio djece mlađe od 15 godina u ukupnom stanovništvu gotovo je izjednačen s udjelom populacije starih 65 i više godina.

,,Od 1981. do 2013. prosječna dob stanovništva povećala se za 10 godina, čime je ovaj indikator demografskog starenja dostigao skoro 40 godina. Shodno tome, stanovništvo BiH već je zašlo u duboku starost, što će u bliskoj budućnosti sa sobom nositi mnogobrojne socio-ekonomske probleme”, upozoravaju Zolić i Emirhafizović.

Depopulacija u Bosni i Hercegovini prvenstveno je, ističu, posljedica rata, ali i poratne društvene krize, koja je negativno djelovala na populacijske procese. Bijelom kugom, kažu, najpogođenije su istočna Hercegovina, Podrinje, Kanton 10 i Posavina, a u nekim dijelovima postoje sela bez ijednog stanovnika! Pozitivan prirodni prirast bilježi Kanton Sarajevo, ponajviše zahvaljujući mehaničkom priljevu stanovnika i većem životnom standardu.

Egzodus ne prestaje

U sve tri države kodna i kobna riječ jeste – egzodus.

,,Ogromno iseljavanje iz Hrvatske posljednjih godina novi je egzodus, koji po intenzitetu premašuje onaj iz 60-ih godina prošlog vijeka te je puno pogubniji za Hrvatsku jer se primarno iseljava mlada i obrazovana populacija”, ističe Šterc u svojoj studiji. Nastavi li se iseljavanje tom dinamikom, za pet godina Hrvatska će izgubiti blizu 254.000 ljudi koji su ,,izravni nosioci razvoja, inovacija i stabilnosti”.

Od lani iseljenih 65.000 osoba iz Hrvatske blizu 40.000 bilo je mladih, a od njih 22.000 sa završenim fakultetima. Procjene govore o 536.000 visokoobrazovanih osoba izvan Hrvatske ili tek 120.000 manje nego u domovini. Takođe se procjenjuje da hrvatska dijaspora danas ukupno ima blizu četiri miliona ljudi. Šterc smatra da oni predstavljaju ,ključni demografski i privredni potencijal”.

Slično se razmišlja i u Beogradu.

,,Procjenjuje se da danas naša dijaspora broji između 3,5 i 4,5 miliona ljudi. Već godinama se govori o tome da bi imigracija mogla da bude budućnost Srbije”, kaže docentica Šantić. A na pitanje odakle bi Srbija mogla dopuniti svoj demografski bazen Šantić kaže kako bi se to moglo postići  povratnom migracijom naših ljudi, uz donošenje adekvatnih mjera za podsticanje tog povratka, u prvom redu visokoobrazovanih. Navodi se i mogućnost da Srbija za tražioce azila iz Azije i Afrike umjesto tranzitne države postane zemlja destinacije”, kaže ona.

I Bosna i Hercegovina je tradicionalno migracijska zemlja.

,,Prije rata BiH je bilježila veći broj iseljenih nego useljenih osoba, ali je gubitak nadoknađivala prirodnim prirastom. Budući da je BiH već ušla u kritičnu zonu oslabljene vitalnosti, od koje zavisi obnova stanovništva, to ne pruža osnovu za optimističnu prognozu vezanu za povećanja izrazito niskog fertiliteta”, ističu prof. Zolić i doc. Emirhafizović.

Tri države, tri napuštene starice

A šta u vezi s time čine vladajuće garniture? U Hrvatskoj je formirano Ministarstvo za demografiju, povećane su finansijske potpore roditeljima, a osnovano je i Vijeće za demografsku revitalizaciju. Slično je i u Srbiji. Lani je osnovano Ministarstvo za demografiju i populacijsku politiku, a zatim i Demografski savjet, na čijem je čelu premijer Vučić.

,,U Srbiji su usvojene razne strategije za podsticanje rađanja i upravljanje migracijama, ali nijedna nije dala rezultate. Demografsko pitanje jedno je od najznačajnijih, a za čije rješavanje još nismo pronašli adekvatne mjere i korake”, kaže demografkinja Šantić.

Politički odgovori na ovaj izazov u Bosni i Hercegovini komplicirani su kao njeno uređenje, pa nema jedinstvene demografske politike.

,,Republika Srpska donijela je set mjera koje se u stvarnosti ne realizuju. U FBiH resor socijalne politike decentralizovan je po kantonima, pa se otuda javljaju međusobne razlike. Njima je prepuštena osnovna finansijska briga u vidu različitih, uglavnom simboličnih novčanih naknada, čija visina varira od kantona do kantona”, kažu Zolić i Emirhafizović.

Dok se traže adekvatni politički odgovori, egzodus traje nesmanjenim tempom. U perspektivi će i iseljena Hrvatska i Srbija i Bosna i Hercegovina biti brojnije i veće od ovih koje su tu, stare i napuštene.

 

Autor