Astronomsko tumačenje čovjeka sa uzdignutom rukom: Da li je riješena enigma najpoznatijeg motiva sa stećaka?

Ima li čovjek s podignutom rukom, možda, astronomsko tumačenje? Upravo to tvrdi Miro Ilić, trebinjski astronom i arheolog amater, koji je osnovao i vodi Trebinjsko astronomsko udruženje. Prošle godine, naš internet magazin je pisao o Ilićevoj orginalnoj hipotezi o zagonetnim zidovima iznad trebinjskog naselja Police. Podsjećamo da on tvrdi da ti zidovi predstavljaju drevnu astronomsku opservatoriju, jedinstvenu u Evropi. Pošto je ta hipoteza pobudila interesovanje lokalne javnosti, kao i u regionu, zamolili smo Mira Ilića da čitaocima “Moje Hercegovine” predstavi i novu hipotezu o stećcima.Naravno, počeli smo od toga o čemu se, zapravo, radi?

– Radi se o astronomskom tumačenju najpoznatijeg figuralnog motiva sa stećaka. Poznato je da je stećak naziv za srednjevjekovne nadgrobne spomenike koji leže rasuti po Bosni i Hercegovini i pograničnim krajevima. Oko 60.000 njih se nalazi u granicama BiH, pretežno u istočnoj Hercegovini, a ostatak od 10.000 se nalazi u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj. Pojavili su se u 11. vijeku, a dostigli vrhunac u 14. i 15. vijeku. Prestali su se izrađivati početkom turske okupacije. Njihove najznačajnije karakteristike su dekorativni motivi. Spirale, arkade, rozete, listovi loze i grožđa, sunca i polumjeseca su među motivima koji se najčešće pojavljuju. Figuralni motivi uključuju povorke jelena, igranje kola (logo “Moje Hercegovine”), lova. Najpoznatiji figuralni motiv je iz istočne Hercegovine i predstavlja čovjeka sa podignutom desnom rukom. Neki arheolozi koji proučavaju stećke smatraju da je podignuta ruka znak zakletve ili vjernosti.

Svima nam je dobro poznata politička (zlo)upotreba te ruke sa stećaka. Kakvo ste joj astronomsko značenje našli?

– Potrebno je da prvo sagledamo vremensku skalu astronomskog događaja za kojeg tvrdim da je prikazan ovim motivom. Naime, astronomijom se amaterski bavim 35 godina i pročitao sam dosta domaće i strane literature tog sadržaja. Tako sam našao informacije o zapisima kineskih astronoma – astrologa koji govore da su u rano jutro pred svitanje 4. jula 1054. godine dvorski astronomi uočili sjajnu zvijezdu u sazviježđu Bika. Oni su tu vrstu zvijezde zvali ”Gostujuća zvijezda” jer nije bila zabilježena na njihovim kartama zvijezda.

– Danas znamo da je ta sjajna zvijezda zapravo bila eksplozija Supernove zvijezde. Supernova predstavlja završnu kataklizmičnu fazu evolucije masivnih zvijezda. Prilikom tаkvih eksplozija, u kojim se zvijezda gotovo čitava raznese, oslobodi se ogromna količina energije, a sjaj takve eksplozije prevaziđe ukupni sjaj galaksije u kojoj se zvijezda nalazi. Galaksije sadrže stotine milijardi zvijezda. Danas se vidi ostatak te ekspodirajuće zvijezde. To je ”Maglina Rak” udaljena 6.500 svijetlosnih godina u čijem je središtu njen ostatak, brzorotirajuća zvijezda pulsar.

Kako to povezujete sa motivom na stećku?

– Neki naši arheolozi smatraju da figuralni motiv čovjeka uzdignute ruke, iz Istočne Hercegovine, predstavlja sazviježđe Oriona (ljudski lik) i Sunca (krug), na dan ljetnog solsticija ili ljetne dugodnevnice. Sazviježđe Oriona se izjednačava sa Starosrpskim bogom Perunom ili njegovim sinom Jarilom. Moje mišljenje je drugačije i naučno opravdanije od prethodnog stava arheologa.

Po čemu je vaše mišljenje drugačije?

– Slažem se da je sazviježđe Oriona predstavljeno ljudskom figurom. Ovo sazviježđe su takvim vidjeli i drevni Vavilonci, Egipćani i antički Grci. Smatram da čovjek sa uzdignutom rukom na stećku predstavlja sazviježđe Orion i položaj Supernove zvijezde iz 1054. godine u sazviježđu Bika (krug), koji je iznad sazviježđa Orion. Ubijeđen sam da motiv kruga ne predstavlja položaj Sunca u ljetnom solsticiju, koji je u to vrijeme bio 16. juna 1054. a na položaju na nebeskoj sferi oko 14 stepeni istočnije od današnjeg položaja na dan 21. juna. Jer, naši preci tada nisu poznavali astronomiju kao mi danas. Oni nikako nisu mogli znati u kojem sazviježđu i blizu kojih zvijezda se Sunce pri dnevnoj svijetlosti tačno nalazilo na dan početka ljeta!

A gdje je 1054. godine bio položaj ljetnog solsticija u odnosu na Supernovu?

– Od položaja Supernove, na nebeskoj sferi, tačka ljetnog solsticija je tada bila udaljena oko 19 stepeni istočnije. U slučaju da krug predstavlja tadašnji položaj Sunca na prvi dan ljeta, na stećcima bi Sunce trebalo biti uklesano daleko sa desne strane uzdignute ruke, odnosno lijevo od nas gledano, a ne između ruke i glave.

Supernova i Velika šizma

Zanimljivo je da se Velika šizma, odnosno raskol pravoslavlja i rimo-katolicizma, desio 16. jula 1054. godine, samo 12 dana (još simbolika sa 12 apostola), nakon prvog uočavanja sjajne pojave eksplozije Supernove zvijezde. Izgleda da Supernova nije bila dobar znak za jedinstvo hrišćanstva u vremenima koja su uslijedila”, ističe Miro Ilić zanimljivost koju je uočio.

Dakle, krug ne predstavlja Sunce, nego Supernovu iz 1054.-e godine, o kojoj su prvi zapis uradili Kinezi, koji su ovu pojavu dugo pratili. Krug predstavlja približni položaj Supernove na noćnom nebu. U danima najvećeg sjaja, Supernova je bila pet puta sjajnija od najvećeg prividnog sjaja planete Venere i 20-ak dana lako vidljiva i po danu. Na noćnom nebu to je bio izuzetno sjajan i uočljiv objekt, koji je morao ostaviti jak utisak i urezati se duboko u pamćenje i predanje naših predaka za par narednih stoljeća.

Nejasno je kako Vi znate za izgled neba tog jutra 4. jula 1054. godine?

– Imam program planetarijuma na računaru koji pokazuje izgled neba 8.000 godina unatrag i 10.000 godina unaprijed. Analizirajući astronomski program, interesantno je spomenuti da je tog ranog jutra 4. jula 1054. godine Mjesec male faze, prije mladog, bio udaljen oko 16 stepeni zapadnije od Supernove. Narednog jutra, 5. juna 1054. Godine, Mjesec je bio udaljen od sjajne Supernove samo 3 stepena zapadno. Položaj Supernove je veoma blizu ekliptike, staze po kojoj se prividno kreću planete i Mjesec. Tako je u naredna 3 mjeseca, koliko je Supernova bila vidljiva golim okom (polako gubeći u sjaju), Mjesec 3 puta prošao veoma blizu nje.

Na ovom crtežu koji ste priložili, vide se likovi polumjeseca sa zvijezdom. Imate li i za taj motiv neko astronomsko tumačenje?

– Danas na mnogim stećcima nalazimo kombinaciju lika polumjeseca male faze i zvijezde. Smatram da je to samo umanjeni prikaz događaja Supernove ali bez tačnog položaja na nebu, bez sazviježđa Orion, odnosno čovjeka sa rukom. Bez prostorne perspektive na nebu. Ovakvo astronomsko tumačenje ovog najpoznatijeg figuralnog motiva sa stećaka, potvrđuje da je tako zabilježen jedan izuzetno rijedak kosmički događaj u vremenu, što je jedinstveni istorijski zapis u čitavom svijetu! Svi ostali simboli i figure na stećcima samo su dekorativni elementi ili motivi iz života.

Sem u Kini, da li je i u Evropi te 1054. godine posmatrana pojava ovе sjajne Supernove? 

– Upravo tu dolazimo do ogromnog značаја koje ovakvo astronomsko tumačenje daje ovom figuralnom motivu. Naime, u Evropi te godine nije bilo zapisa o ovoj fenomenalno sjajnoj zvijezdi, što je zaista neshvatljivo. Ali evo, izgleda da su naši preci taj događaj ovjekovječili u kamenu na svojim nadgrobnim spomenicima! Da nas, na taj način, za duga vremena podsjećaju na sebe i svoje minule živote.

Tagovi:
Autor

Vesna Kešelj

Saradnik internet magazina “Moja Hercegovina” od februara 2014. Istovremeno radi i kao PR novinar najvećeg srpskog sajta za oglašavanje "KupujemProdajem".

Svi tekstovi autora