U opozicionim strankama u Republici Srpskoj u toku je raslojavanje na dvije škole mišljenja i djelovanja – „makedonsku“ i „crnogorsku“. Ne, nije riječ o usvajanju pobjedničkih recepata partija koje su imale opozicioni status u Podgorici i Skoplju, pa su uspjele da djelimično ugroze monopol Mila Đukanovića u prvom slučaju, odnosno da potpuno istisnu sa vlasti Nikolu Gruevskog u drugoj situaciji.
Radi se o donekle zanemarenoj karakteristici tamošnjih političkih scena, bar van granica tih zemalja sa prostora bivše Jugoslavije. Naime, makedonski stil podrazumijeva gotovo trodecenijsku naviku onih koji se zateknu u opoziciji da rejting uspješno uvećavaju antialbanskom i antizapadnom retorikom, a čim zaposjednu premijerske, predsjedničke i ministarske kabinete, odmah naprave zaokret od 180 stepeni, sklapajući prilično trule kompromise sa osovinama Tetovo – Priština – Tirana ili Brisel – Vašington.
Od ovakve matrice nije bilo izuzetaka, jer su VMRO-DPMNE i SDSM, dvije vodeće stranke u današnjoj Sjevernoj Makedoniji, na smjenu osvajale većinu u Sobranju upravo na taj način. Ključno obilježje te manipulacije bilo je lažno predstavljanje, jer je u predizbornim kampanjama nadolazeća opoziciona snaga biračima predočena kao potpuni antipod vladajućeg bloka u vrijednosnom i svakom drugom smislu, da bi u postizbornim raspletima, nakon pobjede, bez pogovora nastavljala politiku prethodnika.
A ona je, nema dileme, svaki put bivala krajnje servilna, do te mjere da je izazivala blago sažaljenje u kompletnom ostatku regiona, budući da su izostajale bilo kakve „nagrade“ zbog maksimalne „kooperativnosti“ makedonskih VMRO-vaca ili socijaldemokrata. Naprotiv, redovno su slijedila nova omalovažavanja ili zamajavanja, bilo od kontrolora procesa tzv. evropskih integracija, bilo od albanskih „partnera“ u vlasti, favorizovanih i privilegovanih znatno više u poređenju sa bilo kojom nevećinskom etničkom zajednicom u državama sjeverno i zapadno, od Vardara prema Triglavu.
Samurajski kodeks
Kada je riječ o Crnoj Gori, upadljiv je nesrazmjer između energije uložene tokom protekle tri decenije u pokušaje rušenja Mila Đukanovića s vlasti i dometa ostvarenih u tom poduhvatu. U značajnoj mjeri, činjenica da je lider DPS-a punih 30 godina, osim ključnih individualnih funkcija, imao i komotnu parlamentarnu većinu, jeste posljedica njegovog umijeća političkog preživljavanja, u čemu je bez premca u regionu, bez obzira na ozbiljnu konkurenciju u vidu niza „stabilokrata“. Međutim, Milova dugovječnost u fotelji sigurno ima veze i sa subjektivnim slabostima samih opozicionara, nerijetko sklonih neskladu između žestoke retorike i vlastite spremnosti na lična odricanja, u skladu sa takvim „samurajskim kodeksom“.
Jer, česti zaokreti u strategiji i taktici opozicionih stranaka u Crnoj Gori sigurno su odbili od njih solidan broj birača za koje bi, prema afinitetima, bilo logično da su im skloni. Ipak, u čitavu sagu je, nakon što je Đukanović prešao „crvenu liniju“ određenih tradicionalnih vrijednosti u toj sredini sa famoznim „Zakonom o slobodi vjeroispovijesti“, morala da se, u punom kapacitetu, uključi i Mitropolija Srpske pravoslavne crkve. Tek onda je mogao da se desi 30. avgust 2020. godine, sa zbirom poslaničkih mandata dotadašnje opozicije zaustavljenim na koti 41, koja je u toj zemlji minimum za formiranje vlade.
Nije sporno, posao za svaku opoziciju u Crnoj Gori, od raspada SFRJ do prvog ozbiljnijeg udarca Milu Đukanoviću, bio je prilično otežan zbog polarizacije na „bijelu“ i „zelenu“, odnosno unionističku i suverenističku. Ipak, i u takvim okolnostima, Demokratski front, koji se nakon dugog niza različitih kombinacija, profilisao kao jezgro za srpske integraliste, nerijetko je plaćao danak odsustvu elementarne konzistentnosti.
To se, prije svega, odnosi na čudnu i nepredvidivu mješavinu parlamentarnih i vanparlamentarnih metoda borbe, koja je dovela do toga da birači sa DF-om uglavnom nisu bili načisto da li će se ozbiljna ulična guranja sa policijom preko noći transformisati u razne nagodbe po kabinetima. Odnosno, hoće li nakon skandiranja iz skupštinskih klupa „Milo, lopove“, uz odgovor „bravo, kreteni“, uslijediti „gandijevske“ metode van ove sale, poput ne baš uvjerljivog štrajka glađu.
Njegoš ili Šekspir
U svakom slučaju, ključna odrednica ovakvog načina političkog angažovanja jeste da je u pitanju – radikalizam sa prilično mršavim rezultatima. Čak je i teško stečena, tijesna parlamentarna većina, do te mjere nefunkcionalna da je vladu formiranu na ovom talasu, nakon izvjesnog vremena, zamijenio originalan izum – manjinski kabinet URA – SNP izabran glasovima DPS-a i njihovih saveznika. Da je u bilo kojem drugom dijelu regiona ili svijeta utrošena tolika količina kolektivne energije ili pukih decibela na rušenje određene političke strukture, oduvala bi i Napoleona ili Džingis-kana. Ali, ne i u nevelikoj Crnoj Gori, gdje se Bečićeve Demokrate, novoosnovani PES, Krivokapićevi demohrišćani, Dritanova živopisna ekipa i rashodovani SNP danas, u odnosu prema državnim i nacionalnim temama, gotovo i ne razlikuju od DPS-a. S druge strane, Demokratski front, jedini sa koliko-toliko drugačijim viđenjem ove problematike – i kao takav, s razlogom, najbliži većini posmatrača u Republici Srpskoj i Srbiji – u shvatanju politike manje se oslanja na Njegoša, a više na Šekspira, i to iz komada nazvanog „Mnogo buke ni oko čega“.
Kada se ove koordinate prilagode prilikama u Republici Srpskoj, ispostavlja se da gradonačelnik Banjaluke Draško Stanivuković stiče sve više predispozicija da postane ovdašnji Zoran Zaev. Ili Nikola Gruevski, odnosno Branko Crvenkovski, u stvari Ljupčo Georgijevski – sasvim je svejedno. Jer, svaki od njih je dolazio na vlast, osim uz standardnu priču o korupciji, bučno negodujući protiv nacionalne politike prethodnika. Nakon izvjesnog vremena, shodno savjetima iz uticajnih ambasada, „lideri“ aktuelne Sjeverne Makedonije potpuno su odustajali od želje da se razlikuju od dotadašnjih nosilaca vlasti, uspostavljajući puni kontinuitet sa njihovim „trulim kompromisima“.
Tako se i Draško Stanivuković, sadašnji sinonim za „makedonski“ stil opozicionarstva u Srpskoj, potrošio znatno brže nego što je očekivala većina njegovih glasača iz 2020. godine. Već sredinom 2022. ušao je u proces „simbioze“, koji je dobio novi zamah u prva dva mjeseca 2023. Nisu ga, kao ekipu u Skoplju, zanimale „velike teme“ sa nacionalnim predznakom, već novac, a on je u RS poput mačke iz znamenite Mao Ce Tungove formulacije – nije važno da li je crna ili bijela, već da li lovi miševe.
Kako god, na posljednjoj sjednici banjalučke Skupštine bilo je jasno kuda to vodi, pošto su usvojene izmjene regulacionog plana u centru grada, prilagođene željama tajkuna sa pipcima prema oba navodno različita „bloka“. Zauzvrat, gradonačelniku je odobreno uvrnuto kreditno zaduženje od 25 miliona maraka, od čega će dio, forme radi, morati da završi u brzopotezno sklepanoj infrastrukturi sedmodnevnog teniskog turnira, a za sada neidentifikovani segment će, naravno, „pojesti skakavci“, na način već viđen stotinama puta u Srpskoj i BiH u proteklim decenijama.
Ulaznica za aristokratiju
I sve to je, što je krajnje simptomatično, kroz gradski parlament prošlo prvenstveno zahvaljujući glasačkoj mašini SNSD-a, uz tek par glasova odbornika uveliko rasklimanog PDP-a. Kada je već tako, logično je zapitati se – po čemu se onda Stanivukovićev „menadžment“ razlikuje od onog čija je personifikacija bio Igor Radojičić, a prije njega Slobodan Gavranović i Dragoljub Davidović? „Šeme“ su, sad je očito, do bola identične, a jedine nijanse moguće je registrovati u domenu marketinga, jer opsesija vjerovatnog budućeg predsjednika Partije domokratskog progresa ovom disciplinom poprima zaista karikaturalne i groteskne dimenzije. Mada u tom domenu ni Radojičiću „nije bilo mane“, ipak još nijedan gradonačelnik Banjaluke, sa naglaskom na tri „crvena“ prethodnika, nije baš zabrazdio u otužnu potrebu da postane „drug član“ fiktivnog aristokratskog miljea, a ulaznica u takav fah, je li, treba da budu gestovi poput, recimo, „live“ obraćanja tokom putovanja na Svetosavski bal u Beču.
Za titulu predvodnika „crnogorske“ opozicije u Srpskoj konkurišu Nebojša Vukanović, Jelena Trivić i Ljubiša Petrović, s tim da je prva osoba u ovom nizu najglasnija u prva dva mjeseca 2023. Paradoks osnivača Liste za pravdu i red jeste u tome da su njegova zapažanja o trenutnim procesima na političkoj sceni RS uglavnom utemeljena. Čak su i reakcije najčešće logične, ako se izuzme uobičajeni teatarski stil prezentovanja argumenata, bilo da je riječ o aranžmanima figura iz SDS-a na istoku Republike, od Vasilija Perića u Ugljeviku, preko Miroslava Kojića u Višegradu, do Milovana Bjelice u Sokocu, bilo da su u pitanju već pomenute „kombinacije“ Draška Stanivukovića u Banjaluci, uključujući i „usisavanje“ jedinog preostalog odbornika SDS-a Aleksandra Petkovića u vlastitu „mrežu podrške“.
V.d. na čelu najstarije stranke u RS Milan Miličević, djelimično opravdano, fokusiran je isključivo na Bijeljinu, uoči referenduma 19. marta, ali očito ne shvata da je Petkovićev odlazak više od pukog povlačenja još jednog predstavnika ove stranke. Jer, prvi put od 1990. do danas, SDS je vanparlamentarna stranka na gradskom nivou u Banjaluci, i to ima svojevrsnu simboliku, kao kulminacija višedecenijskog potcjenjivanja Krajine od vrha te partije. U vezi s tim, a što je još apsurdnije, ni povodom višemjesečnog misterioznog odsustva Milana Radovića, suočenog sa revanšistički motivisanim interesovanjem policije za njegovu „malenkost“, nema nikakve Miličevićeve ozbiljne reakcije.
Mrka kapa
To može da znači samo jedno – da budući predsjednik SDS-a pristaje na ulogu predvodnika labavog saveza nekoliko preostalih relevantnih opštinskih odbora ove stranke, od njegovog Teslića, preko Modriče, Broda i Šamca, do par enklava na istoku. Baš kao što trio veterana PDP-a Ivanić – Borenović – Crnadak, uoči predstojećeg prepuštanja stranke Stanivukoviću, pristaje na poziciju banjalučke lokalne opcije, sa podrškom koja se topi. Razumljivo je da Vukanović, gradeći partnerstvo sa Trivićevom i Petrovićem, vidi procese u SDS-u i PDP-u i kao priliku da preuzme primat u opozicionim krugovima. Međutim, ukazivanje na razne vidove „simbioze“ gotovo je u potpunosti zasjenilo oponiranje vlasti u njegovim postupcima. Takav utisak ne mijenjaju ni povremeni, ne baš naročito artikulisani potezi, poput najave blokade auta-puteva u RS ličnim vozilom, inače privremeno oduzetim, zbog „sporosti izgradnje saobraćajnica“.
Gotovo isključivo bavljenje opozicionim krizama već suviše dugo traje, a ako u dogledno vrijeme ne dođe do promjene prioriteta, Vukanović, zajedno sa Trivićevom i Petrovićem, neće moći da pobjegne od reputacije ovdašnje verzije crnogorskog DF-a. Dakle, bloka sa gardom najbližim pulsu većine Srba u Crnoj Gori, ali i sa hroničnom neefikasnošću, odnosno dugoročnim manjkom sposobnosti da se značajna podrška birača, krunisana čak i formalnim dolaskom na vlast, pretoči u bilo kakve osjetne promjene u društvu.
Ukoliko „makedonski“ i „crnogorski“ sindrom čine opoziciju u Srpskoj bezazlenom, držeći je na solidnoj udaljenosti od republičke vlasti, gdje je onda moguće tražiti alternativni uzor? Bilo bi suvislo da se, za takvu svrhu, SDS, PDP i NV mogu okrenuti prema Srbiji. Međutim, mrka kapa, jer tamo, u ovom periodu, mogu da vide desnu, nacionalnu opoziciju sklonu zakašnjeloj integraciji, te lijevu, građansku alternativu podložnu preuranjenoj fragmentaciji. Miloš Jovanović, Boško Obradović i Milica Đurđević su tek nakon posljednjih izbora, kada je već „prošao voz“ za sinergijski efekat koalicionog nastupa, shvatili da u zbiru imaju bar 15 procenata podrške, što uopšte nije za potcjenjivanje, niti je daleko od, recimo, petine ili čak četvrtine biračkog tijela.
Podnožje Alpa
S druge strane, prozapadne grupacije su raspete između situacije u kojoj je Aleksandar Vučić, kada je riječ o Kosovu, na pragu ostvarivanja njihove agende, zbog čega im je nelagodno da mu kontriraju, a istovremeno ih muči „narcizam malih razlika“, pa se Dragan Đilas i Vuk Jeremić razilaze zbog jednog već zaboravljenog sastanka ovog prvog sa predsjednikom Srbije. Propada čak i „ekološka“ koalicija, jer se Nebojša Zelenović zalaže za formiranje Ratne mornarice Srbije, dok je Aleksandar Jovanović Ćuta nesklon iznajmljivanju luka u regionu kako bi Srbija na mala vrata ušla u NATO, ako bi ova urnebesna ideja bila realizovana.
Blok „zelenih“ u Srbiji, poznat pod nazivom „Moramo“, direktna je kopija strukture iz Hrvatske sa etiketom „Možemo“, a i jedni i drugi su tek varijacija na temu osmišljenu u Španiji kao „Podemos“, pri čemu su se u Zagrebu opredijelili čak i za direktan prevod ove sintagme. Pošto su varijante sa Hrvatskom, dakle, već potrošene, a i teško da bi bile realne zbog poznatog istorijskog balasta u međunacionalnim odnosima, možda nije na odmet posegnuti za praksama iz Slovenije.
Tamo bar ne manjka Srba, i to politički veoma uspješnih. Prvo je to pošlo za rukom lijevom populisti Zoranu Jankoviću, koji je čak dogurao nadomak funkcije premijera, što je već bilo previše za tamošnji establišment, pa mu je, nakon naprasnog povezivanja s korupcijom i sukoba sa najbližom saradnicom Alenkom Bratušek, dodijeljena utješna nagrada u vidu doživotnog upravljanja Ljubljanom. Odnedavno, u hijerhiji uspon bilježi i desni populista Zoran Stevanović. On je prešao put od potpunog autsajdera iz Kranja do lidera stranke dovoljno narasle da, prema svim anketama, pređe cenzus na državnom nivou.
Ipak, pošto opozicionari u RS nemaju previše vremena za čekanje, kao prirodan izbor nameće se aktuelni premijer Slovenije Robert Golob. Naravno, ne u ideološkom smislu, mada te dimenzije u njegovom slučaju i nema mnogo. Riječ je o pragmatičaru, pozicioniranom minimalno lijevo od centra. Njegov glavni adut su organizacione vještine, što je pokazao kao raniji direktor državne energetske kompanije, jedan od rijetkih nespornih za oba bloka u toj zemlji, bar za vrijeme 15 godina dugog mandata. Kada je, ipak, morao da ode, iz čistog hira Janeza Janše, osnovao je Pokret „Sloboda“. Za samo četiri mjeseca, nakon osnivačkog kongresa te grupacije 26. januara 2022. godine, stigao je do ubjedljive izborne pobjede i ulaska u kabinet premijera 25. maja 2022.
Znači, vješt menadžer, sa svim osobinama neophodnim opoziciji u RS da izbjegne „makedonske“ ili „crnogorske“ momente u svom djelovanju. Jedina prepreka nesuđenom okretanju trougla SDS – PDP – NV prema podnožju Alpa mogu biti drevne srpske mudrosti. Poput one koje se vodeći opozicionari između Novog Grada i Trebinja neumoljivo drže: „Bolje vrabac u ruci, nego Golob na grani“.
