Maja Bogojević: Čekam da upoznam Godara

Prof. dr Maja Bogojević – filmska teoretičarka i kritičarka, osnovala je prvi crnogorski filmski časopis – Camera Lucida, čijoj su promociji, povodom 8 godina postojanja, nedavno prisustvovali filmofili iz Trebinja, predsjednica federacije međunarodne filmske kritike FIPRESCI. Sve ovo je više nego dovoljna preporuka da pročitate Majino razmišljanje o filmu nekad i sad, iskustvima sa svjetskih filmskih festivala, sveprisutnijem biznisu u filmskoj industriji, kao i o utiscima koje nosi iz Trebinja. Prof. dr Maja Bogojević ekskluzivno za internet magazin ”Moja Hercegovina”.

Prof. dr Maja Bogojević je filmska teoretičarka/kritičarka, osnivačica i urednica prvog crnogorskog filmskog časopisa Camera Lucida, predsjednica federacije međunarodne filmske kritike FIPRESCI, članica Fedeore i UPF; profesorka predmeta iz oblasti teorije filma i medija; bila je dekanka Fakulteta vizuelnih umjetnosti na Univerzitetu Mediteran i dekanka Fakulteta umjetnosti Univerziteta Donja Gorica. Diplomirala je engleski i španski jezik na Univerzitetu Libre u Briselu, magistriralaTeoriju filma i medija na londonskom Westminster Univerzitetu, doktorirala Antropologiju roda na ISH-u, u Ljubljani, gdje je bila stipendistkinja Evropske unije – MarijeKiri. Dobitnica je nagrade “Corsellis Cup”, britanskog Instituta lingvistike, za najboljeg prevodioca 2000.godine u Londonu. Učestvovala je na brojnim međunarodnim akademskim konferencijama i filmskim festivalima, uključujući i žiri kritike u Kanu 2013 i Veneciji 2017. Njena prva knjiga, rezultat doktorske teze, objavljena je 2013: Cinematic Gaze, Gender and Nation in Yugoslav Film: 1945-1991 (Filmski pogled, rod i nacija u jugoslovenskom filmu: 1945-1991).

Za čitaoce internet magazina govorila je o filmskoj kritici, tendencijama u sedmoj umjetnosti nekad i sad, o tome zašto ne voli blokbastere, ali i o iskustvima sa brojnih svjetskih festivala na kojima je prisustvovala.

Za početak, Maja je govorila o svom odrastanju i o tome šta je privuklo filmskoj umjetnosti.

”Odrastala sam u Jugoslaviji 1970-ih i 1980-ih, gdje je filmska umjetnost bila jednako važna kao druge umjetnosti, ili je makar težila statusu da bude priznata i prepoznata kao autonomna umjetnost, posebno od 1960-ih godina, kada je jugoslovenski film doživio ne samo svoj najveći nacionalni uspjeh, već i internacionalni prodor i kod međunarodne kritike i publike (tzv. „zlatne godine“ kada su jugoslovenski filmovi počeli dobijati mnoge međunarodne nagrade i priznanja, uključujući i jedini jugoslovenski Oskar za animirani „Surogat“ Dušana Vukotića). Svjetski filmski klasici su se mogli gledati na TV-u, u kinima je repertoar bio bogat i nimalo nije kaskao za svjetskom scenom, postojali su razni kino-klubovi, o filmovima se ozbiljno razgovaralo u društvu, u medijima, među prijateljima, na svakom ćošku grada, čini mi se sad (možda sjetno nostalgično). Bila sam štreberka-lučonoša, ali ni sekund nisam razmišljala da pobjegnem sa časa da bih uhvatila propušteni film matine u podgoričkom kinu „Kultura“, koji više ne postoji, srušili su ga kao i mnogo dobrog drugoga. To su bili jedini moji (rijetki) izostanci sa časova, opravdano skroz iz sadašnje perspektive kad vidim koliko je filmskih institucija srušeno, urušeno, implodiralo… Film sam voljela, bio je dio opšte kulture i nikada nisam planirala de se njime stručnije bavim. Prava ljubav se, pak, razvila tokom mojih studentskih dana u Briselu, gdje sam, viseći u kinoteci (koju Podgorica nije imala), otkrila rane francuske filmove, Bressona, Bunjuela, Resnaisa, Pasolinija, Tarkovskog, Bergmana i iznova otkrila Godara, naravno. Mislim da se sa Godarom desio ljubavni klik između filma i mene – tu sam našla „sve“.”

Sa Jeržijem Plaževskim i njegovom suprugom u Kanu 2013. godine Foto: Privatna arhiva

S obzirom da je dugogodišnja predsjednica federacije međunarodne filmske kritike FIPRESCI, te da prati zbivanja na gotovo svim većim, ali i manjim filmskim festivalima, prof. dr Maja Bogojević govori o tendencijama u filmskoj umjetnosti koje su prisutne danas.

”Mogu govoriti samo u svoje ime, iako se većina kritičara lako, skoro intuitivno, slože oko nagrada u festivalskom žiriju, bar u mom iskustvu: duge rasprave žirija desile su mi se samo kad sam bila u glavnim festivalskim žirijima sa producentima i distributerima. Zanimljivo je i da se filmska kritika vrlo lako prepozna i harmonično složi sa režiserima/autorima filmova – opet, iz mog iskustva. Ova dihotomija u stavovima (između autora/kritike, sa jedne strane i produkcije/distribucije, sa druge) ukazuje, bolje nego bilo koja analiza, na dvojni aspekt filma – kao mutltimedij i umjetnost, na vječitu neriješenu jednačinu filmske misterije pozicioniranja između industrije i umjetnosti. Producenti i distributeri su okrenuti marketing filmskog djela i, naravno, zaradi. Ne želim biti isključiva, ali većinu njih zaista zanima samo profit, rijetko estetika ili ideološka pozadina filma (šta je prikazano a šta je propušteno). Doživljavam ih kao reklamne agente ili kao prodajne agente nekretnina (osim, naravno, velikih producentskih imena koje sam imala sreće da upoznam). Htjela sam, sa ovih nekoliko anegdotskih primjera, pokazati kompleksnost i sadašnjih i budućih tendencija filma, koje će uvijek biti iste: umjetnost koja traje ili laka i brza industrijska zarada. Koliko god brzo i revolucionarno se tehnologija mijenjala, ona će uvijek biti samo sredstvo da se snimi umjetničko djelo, nikako cilj sam po sebi. A cilj kritike, posebno Fipresci članova koja je posvećena otrkivanju debitantskih ili drugih filmskih ostvarenja, je da promoviše nisko-budžetne art filmove i univerzalni filmski jezik, rijeđe industriju koja troši ogromne novce da promoviše samu sebe.”

Džejn Fonda i Robert Redford primaju nagradu za životno djelo na filmskom festivalu u Veneciji 2017. godine Foto: Privatna arhiva

Dotakavši se filmskih festivala, ono što bi čitaocima svakako bilo zanimljivo je koji su to festivali posebno dragi prof. dr Maji Bogojević, a ona je za internet magazin ”Moja Hercegovina” govorila i o životu na filmskim festivala, kako velikim, tako i onim malim, koji po njenim riječima, imaju više duše.

”Mali je ovo prostor za sve moje lijepe uspomene. Više volim manje festivale, gdje imate više vremena a manje hijerarhijskog, polarizovanog uređenja (“mi obični i oni zvijezde”) i gdje se nekad sretnete sa nepoznatim, debitanskim filmskim imenima, koji kasnije postaju priznati autori. Dugo mi je jedan od omiljenih festivala bio “Leteća metla: festival ženskog filma” u Ankari – zbog filmova koje ćete rijetko gdje drugo vidjeti, zbog energije i entuzijazma organizatorki, raznovrsnosti gostiju i tako dalje.  Tu sam upoznala i napravila sjajne intervjue sa Irankom Tahmine Milani i Indijkom Gheetom,zatim Valladolid u Španiji, Tromso u Norveškoj, Carthage dani u Tunisu, Aarhus u Danskoj, Mons u Belgiji, Motovun, gdje otkrijete buduće zvijezde kinematografije i gdje sam imala čast da se sretnem sa  veteranima jugoslovenskog filma Rajkom Grlićem, Veljkom Bulajićem i Lordanom Zafrananovićem. Zatim Piran, Malatya u Turskoj,  LIFFE Ljubljana, Manaki braća u Bitolju, gdje imate posebnu priliku da se sretnete i razgovarate sa onim zapostavljenim ljudima koji prave magiju “iza” kamere – direktorima fotografije, npr. Reiner Klaussman, Alexei Rodionov, Christian Berger… Volim i Sarajevo Film Festival, Cluj Comedy u Rumuniji, Ismailia u Egiptu… Na tim festivalima upoznala sam dosta filmskih imena, od kojih su mnogi postal prijatelji: Agnes Varda, Carlos Reygadas, Celina Murga, Sara Forestier,Semih Kaplanoglu, Milcho Manchevski, Aida Begić, Danis Tanović, Pablo Trapero, Berin Tuzlić, Mike Ott, Jan Cvitkovič, Jan Harlan, mnoga velika  imena filmske kritike i teorije, poput Jeržija Plaževskog i onih koji su postali regularni autori tekstova u Cameri Lucidi – Ronald Bergan, Joan Dupont, Jean-Michel Frodon, Jonathan Rosenbaum…Voljela bih da sam upoznala Živka Nikolića, Veru Chitilovu i još neke… A čekam da upoznam Godara! Posebno mi je drag i Havana festival latino-američkog filma, na čijem sam otvaranju dijelila prostor sa Fidelom Kastrom, ali ga, nažalost, nisam upoznala.  Međutim, jedan od najzanimljivijih susreta i meni najdražih intervjua se desio van festivala, u Madridu, zahvaljujući slučajnim ličnim poznanstvima: dugi razgovor sa Pedrom Almodovarom, nakon njegove premijere filma “Živo meso”, susret sa Asuntom Sernom, Libertom Rabalom, Albertom Iglesiasom, čak i sa kraljicom Sofijom…” – dijeli svoja iskustva sa brojinih festivala Maja Bogojević, pa nastavlja o životu na filmskim festivalima.

”Tipičan dan na festivalima, posebno velikim, počinje  ranom press projekcijom, nastavlja se sa još 4-5 filmova, stalna jurnjava, trka. Skoro 2 decenije sam na velikim festivalima – onima koji prikazuju više od 200 filmova i imaju još toliko raznih događaja – gledala 5-6 filmova dnevno, to je u prosijeku 75 filmova ukupno na festivalu (oko 12 sati dnevno provedenih u bioskopu), jer sam osim segmenata koje je ocjenjivao žiri, htjela pogledati i druge segmente: nacionalne, omaže, retrospektive, fokuse. Bila sam željna filma, jer se u Crnoj Gori uglavnom prikazivao komercijalni repertoar. Ovaj tempo implicira da je učestvovanje u festivalskim žirijima jedan usamljenički, mučenički i iscrpljujući posao – stalno ste sami u bioskopu sa filmom, do finalnog zajedničkog sastanka sa žirijem. Dodajte tome i sve Q &A's (razgovori sa autorima), master klasove, pres konferencije i razne događaje na koje stalno jurcate, uz užasno duge redove na najvećim festivalima – vi ste na kraju crknuti (dobro je za dijetu, jedva stižete da jedete, sve u hodu), još ako idete na tzv. noćne žurke, jedva da spavate 3-4 sata. Ne zvuči glamurozno? O turizmu i posjeti mjestu festivala – ni govora.  „Glamur“ zapravo dolazi na malim festivalima – sve je manjeg obima, projekcije rijetko počinju rano ujutru, imate prioritet prolaza tako da skoro nikad ne čekate u redu, imate vremena i da upoznate lokalnu kulturu. samo na takvim festivalima imate vremena da se družite i razgovarate opuštenije sa ljudima, a filmski dijalog jeste važan za razvoj filmske umjetnosti. Ono što je zabrinjavajuće i čak iritirajuće je da manji festivali danas imaju tendenciju da se ponašaju kao, tj. imitiraju gigantske festivale u uvodjenju hijerarhijskog sistema (čak i naplata za prikazivanje), strogosti kriterijuma ili izboru filmova, pošto-poto prate trendove velikih (ugošćavaju samo zvijezde, zapostavljajući manja slavna imena) – iako im se ne mogu približiti ni budžetski ni po kvalitetu programa, zapravo imitiraju superiornost velikih iz osjećaja inferiornosti. Bojim se da to ide naruku samo velikim koji će opstati, dok će se manji ugasiti, jer gube svoju autenticnost i draž u moru uniformnosti i sličnosti…”

Sa Pablom Traperom, argentinskom rediteljskom zvijezdom na festivalu u Havani 2010. godine Foto: Privatna arhiva

Kad govorimo o filmu i filmskoj umjetnosti danas, neizostavna tema su blokbasteri, iliti bioskopski hitovi, a prof. dr Maja Bogojević priznaje da nije ljubitelj takvih filmova. Da li blokbaster nužno mora biti oslobođen umjetničkog kvaliteta?

”Nisam fan, a probala sam. Uopšte ne mora da bude oslobođen kvaliteta (većina ljudi to gleda – nisu valjda svi intelektualno oštećeni?), ali jednostavno nije za moj senzibilitet, a i nemam vremena za gubljenje, kad mogu gledati nešto bolje ili izazovnije, inovativnije. Vrijeđa mi sva čula, sve to drdanje autima, efektima, pucnjave, koplja, vatra, poplava, jasno definisani neprijatelji, buka, nasilje, predvidiva radnja (makar meni), klišeizirani dijalozi – najduže ih trpim 1 min. Meni blokbaster znači skupi film sa ogromnim komercijalnim uspjehom koji se gleda uz kokice iz užeglog putera (ili još gore, uz bajati nachos), tokom čije (post)produkcije se finansijski više uložilo u marketing & reklame (testiranje publike, krojeno prema njihovim ukusima koje je, u stvari, kreirao blokbaster, a ljudi misle da je njihov „slobodni konzumeristički izbor“) nego u estetsku, promišljenu, kreativnu dimenziju filma. Zamišljam i da je rad cijele ekipe na takvom filmu mentalno i fizički sputavajući, ograničavajući i da to može raditi samo čovjek finansijski primoran kako bi otplatio neki veliki dug.”

Dolazimo do pitanja šta je zapravo filmska kritika i koji je njen osnovni cilj/smisao?

”Filmska kritika je bitna ne kao autoritarno nametanje mišljenja, već kao lucidnije tumačenje/čitanje jednog umjetničkog teksta, u ovom slučaju filmskog. Ako je autor mrtav (u Barthovom smislu), onda je manje bitan i filmski autor i kritičar, akcenat se seli na samo filmsko djelo. Teorijska kritika je, za razliku od pukih novinarskih prikaza, bitna za edukaciju publike, bitna je za kreativnu razmjenu mišljenja sa već obrazovanim filmofilima, bitna je kao mjesto dijaloga sa profesionalcima filmske umjetnosti i, zašto da ne, i industrije, iako je primarni zadatak filmske kritike da promoviše nisko-budžetne art filmove a ne industriju. Doduše, ponekad mi se učini da su tekstovi koje pišemo mi, kritičari, bolji i ljepši od mnogih savremenih evropskih a i svjetskih filmova.”

Sa druženja sa stručnim žirijem Kanskog festivala 2013. godine (Stiven Spilberg, Nikol Kidman i Kristof Volc) Foto: Privatna arhiva

O ključnim epohama sedme umjetnosti prof. dr Maja Bogojević kaže da su zapravo sve epohe važne te, zavisno od ličnih afiniteta, manje ili više atraktivne, kako publici, tako i struci.

”Kao i u svakoj umjetnosti, sve filmske epohe su važne i, zavisno od filmskih ukusa, manje ili više atraktivne gledaocima ili kritici. Nemoguće je smisleno razgovarati o današnjem filmu ako niste upoznati sa ranim filsmkim počecima, njemačkim ekspresionizmom, zlatnim dobom Holivuda, italijanskim neoralizmom, španskim nadrealizmom, francuskim i drugim novim evropskim talasima (uključujući i jugoslovenski tzv. “crni film”), dokumentarističkom školom cinema verite, američkim direktnim i nezavisnimfilmom, brazilskim “novim filmom”, argetinskim, rumunskim novim talasom… Ideološka komponenta svih ovih pravaca je veoma bitna, jer film je po svojoj definiciji aparatusa, ideološki određen (svjesno ili nesvjesno).”

Kako smo već pomenuli, prof. dr Maja Bogojević je doktorirala na temu koja se u velikoj mjeri tiče jugoslovenske kinematografije, stoga smo je pitali koji su autori sa ovih prostora posebno zadužili sedmu umjetnost kao i o tome kuda ide postjugoslovenski film?

”Filmska umjetnost je doživjela značajan uspjeh za vrijeme postojanja jugoslovenske države i kod međunarodne kritike i kod publike. Taj uspjeh je, još uvijek, neuporediv sa post-jugoslovenskim filmom (nadam se da ne zvučim surovo, ali nisam još pogledala post-jugoslovensko remek-djelo, osim možda »Prije kiše«, Milča Mančevskog). Prije generacije 1960-ih godina, socijalistički film je bio ne samo propagandno oružje, kao u ranijem periodu, već i heuristička procedura koja prenosi kolektivno nacionalno osjećanje. Međutim, treba napomenuti da,  iako je mlada jugoslovenska generacija sineasta novog filma uvela i estetske inovacije i socio-političku kritiku dominantne ideologije, upotrijebljene kinematografske strategije su bile više patrijarhalne nego anti-komunističke. Novi film je, dakle, postao sinoniman sa modernošću, više u estetskom nego istorijskom smislu koji je dat ovoj frazi u jugoslovenskim filmskim krugovima. Ipak, uprkos (djelimičnoj) vizuelnoj subverziji, ovaj filmski preokret je prije predstavljao dodatak normativnom nacionalnom filmskom diskursu, nego primjer avangardnog filma. Za razliku od francuske pojave nouvelle vague-a, kojem je prethodila nova generacija javnog diskursa, koja je uključivala i žene, u Jugoslaviji nije postojao sličan javni diskurs. Generacija novog filma bila je kompletni muški fenomen, uz izuzetak režiserke Soje Jovanović. Ženski idoli, i kao filmski autori ili kao fikcionalni likovi, bili su rijetki u poređenju sa velikim prisustvom muških heroja, i na ekranu i iza kamere.Slike koje su se ređale na ekranu su se najčešće oslanjale na re-prezentaciju ženskih likova kao vizuelnog spektakla. Autori koje bih pomenula su poznata imena: Srđan Karanović, Živko Nikolić, Dušan Makavejev, Lordan Zafranović, Boštjan Hlandik, Matjaž Klopčić, Krsto Papić, Goran Paskaljević, Aleksandar Petrović, Ante Babaja, Žika Pavlović, Lazar Stojanović, Rajko Grlić, Želimir Žilnik, Miša Radivojević, Velimir Stojanović, Kokan Rakonjac, Dušan Vukotić, rani radovi Emira Kusturice…”

Naslovna stranica digitalnog filmskog časopisa Camera lucida

Kao urednicu i osnivačicu prvog crnogorskog filmskog magazina, pitali smo Bogojevićevu da nam kaže nešto o digitalnom časopisu Camera Lucida.

”Fimska kultura i umjetnost se ne mogu graditi bez postojanja specijalizovanog filmskog časopisa usmjerenog na kanalisanje i sistematizaciju filmskog znanja, obrazovanja i zadovoljenje epistemoloških apetita mladih generacija, budućih crnogorskih filmskih autora. Camera Lucida  je pokrenuta 2010. godine, 21. juna – jedinstveni multi-jezički volonterski projekat u regionu –  Camera lucida želi preispitati granice filmskog znanja, obrazovanja, filmskih institucija i produkcija, teorijske koncepte i okvire – prošle i sadašnje – i istražiti mogućnosti za buduće filmsko stvaralaštvo. Časopis održava saradnju sa gigantskim imenima internacionalne kritike: Rinald Bergan (The Guardian), Joan Dupont (Film Comment i New York Times), Jean-Michel Frodon, nekadašnji urednik francuskih Cahier de Cinema. Camera Lucida je do sada objavila tekstove na engleskom, francuskom, njemačkom, španskom, portugalskom, rumunskom, italijanskom, estonskom, slovenačkom, makedonskom i uglavnom svim jezicima regiona, uz vecinu prevedenih tekstova (prevode rade volonterski studenti Filološkog fakulteta). Tim se sastoji od entuzijasta i filmofila.” – rekla je prof. dr Maja Bogojević o ovom sjajnom projektu čiju kompletnu arhivu svi zainteresovani mogu pročitati i preuzeti na  www.cameralucida.net.

Iako kaže da ne voli praviti liste omiljenih filmova, jer one uglavnom variraju iz dana u dan i iz raspoloženja u raspoloženje, za čitaoce magazina ”Moja Hercegovina” izdvojila je deset filmova, koje je onomad izabrala u izboru koji je pravio magazin Sight & Sound.

”Učestvovala sam 2012. u prestižnoj anketi za filmske kritičare i autore Sight & Sounda, i prošle godine u BBC anketi za najbolje komedije svih vremena. Iako ne volim liste (jer se mogu mijenjati u skladu sa raspoloženjem), ovo je bila moja lista koju sam tada sastavila za Sight & Sound:

1.Histoire(s) du cinema (Žan Lik Godar, 1998); 2. Pierrot le fou (Žan Lik Godar, 1965); 3. Hiroshima mon amour (Alain Resnaes, 1959); 4. Meshes of the afternoon (Maja Deren, 1943); 5. Zerkalo (The mirror, Andrej Tarkovski, 1975); 6. Satyricon (Federiko Felini, 1969); 7. India song (Margarit Duras, 1975); 8. Three colours: Blue (Kristof Kišlovski, 1993/Volver (Pedro Almodovar, 2006); 9. The elephant man (Dejvid Linč, 1980); 10. La mort du soleil (Žermen Dulak, 1922).

Na crvenom tepihu u Kanu 2014. godine; premijera Godarovog filma Zbogom jeziku (Adieu au langage) Foto: Privatna arhiva

Za kraj ovog razgovora, prof. dr Maja Bogojević je govorila o utiscima koje nosi iz Trebinja, gdje je nedavno gostovala u organizaciji Udruženja ”Sunčana kapija”.

”U Trebinju sam bila prvi put i jako me raduje što je povod bila baš  osmogodišnjica Camere Lucide. Divni ljudi, srdačni, gostoprimivi, iznenađena sam ljubopitljivošću i zanimanjem za sedmu umjetnost, vodili smo dinamičan razgovor koji je mogao trajati satima… Iznenadila me i ljepota grada: tako osvježavajuća kombinacija arhitekturalnih stilova raznih istorijskih perioda, dosta očaravajućeg zelenila i divnih parkova (koje je tranzicioni kapitalizam posjekao i oduzeo Podgorici). Lijepo sam se osjećala uprkos nemilim događajima iz ne tako davne prošlosti…” – kaže za kraj razgovora za magazin ”Moja Hercegovina” prof. dr Maja Bogojević, eminentni filmski teoretičar i kritičar, te svakako jedna od najrelevantnijih osoba, kad je sedma umjetnost u pitanju, u regionu, pa i šire.

Igor Svrdlin

 

Autor