Lužički Srbi: Neuništivi Srbi sa sjevera

Naše istorije su veoma slične i gotovo jednako tragične. Naši jezici i naše kulture su u dubokom srodstvu. Oni su naša sjeverna braća, mi smo njihova južna. Mi o njima znamo vrlo malo, a i oni o nama. 

FOTO Telegraf

Lužički Srbi su najmanje slovensko pleme koje živi u istočnom dijelu Njemačke, u saveznim pokrajinama Saksonija i Brandenburg, u dijelu Evrope koji je kroz istorija postao poznat kao Lužica. U pitanju je oblast jugoistočno od Berlina prema poljskoj i češkoj granici, koja se dijeli na Gornju i Donju Lužicu. Danas su praktično zbijeni u dolinu reke Špreje, iako su nekada zauzimali nekoliko puta veći prostor. Ima ih i u enklavama u istočnoj Njemačkoj van ove regije; pomenućemo Šprevald, na lužičkosrpskom Blota (na našem Blato), koji je nešto sjevernije od Lužice, u pravcu Berlina.

Kulturni centar Gornje je Budišin (istorijski dio Saksonije gdje su bili povoljniji uslovi za njihog opstanak), dok je centar Donje grad po imenu Kočebuz. Dio Lužice koji se nalazi u Poljskoj ima svoj centar u gradu po imenu Žarov, na poljskom Žari, ali su tamošnji Lužičani prirodno skoro potpuno stopljeni sa većinskim narodom; barem oni što su ostali, pošto su Poljaci posle Drugog svjetskog rata većinu protjerali u Njemačku.

Karta Lužičke Srbije

Mi ih često nazivamo Sjevernim Srbima, dok Lužičani sebe zovu jednostavno Srbima: Serbja na gornjolužičkom, Serbu na donjolužičkom; nas nazivaju Južni Serbu, Južni Serbja. Srbiju nazivaju Serbiska.

Dijele se na luteranske protestante i rimokatolike; do Drugog svjetskog rata pisali su goticom i latinicom, a nakon toga samo latinicom.

Njihova centralna kulturna organizacija koja ih okuplja je “Domovina”, osnovana 1912. godine. Njeni proklamovani ciljevi su očuvanje, razvoj, promocija i širenje njihovog jezika i kulture, solidarnost tradicije i regiona.

Simbol ovog društva je srebrna lipa sa tri lista koja pušta korijenje, u crvenoj šestokrakoj zvijezdi nepravilnog oblika. Njihova narodna zastava je plavo-crveno-bijela.

Smatra se da ih je trenutno ostalo svega 60.000, od toga su dvije trećine Gornjolužičani, a jedna Donjolužičani. Šezdeset hiljada tvrdoglavih Srba koji se i dalje ne daju, koji se i dalje opiru asimilaciji. Zvuči poznato?

U kakvoj su vezi sa nama?

Na prvi pogled, sličnost se sastoji samo u imenu. Ali, čim zagrebete površinu otvara vam se duboki trezor u kome leži more puno zakopanog blaga koje sa njima dijelimo. Duh bajki, pripovjetki, poslovica, pitalica i drugih narodnih umotvorina, duh narodnje nošnje, psihološka konstrukcija koja se ne predaje, samo su neka od njih.

Kratka lekcija iz njihove istorije

Kada su tačno došli na teritoriju oko rijeke Odre teško je utvrditi, ali su svakako bili tu 500. godine nove ere. Imena njihovih plemena će vam zvučati poznato: Milčani, Obodriti, Ljutići, Veleti, Glomačani, Stodorani… Ovo je bio mnogobrojan slovenski živalj, čiji je vođa župan Dervan, odnosno dux ex gente Serborum, u 7. vijeku prišao Samovoj državi. Kasnije je došlo do spajanja plemena uz cilju odbrane, ali bi se uvijek raspali nakon okončanja borbi ili smrti vođa poput Miloduha i Dragovita; nisu formirali svoju državu i padali su kao zrele kruške pod Franke i ostale Germane.

Ipak, hrabro su se borili. Karlo Veliki je zbog toga ustanovio posebnu granicu, ,,Limes sorabicus”, i naredio da se ,,ako napadnu Česi podigne trećina vojske, a ako napadnu Srbi onda sva vojska“. Ovo je trajalo čitava dva vijeka, a razjedinjeni Srbi su padali u ropstvo jedni po jedni posle teških i krvavih borbi.

Već u 12. vijeku počinje kolonizacija, i gomila Nijemaca počinje da se naseljava na njihovim teritorijama. Bilo im je zabranjeno da žive u gradovima, osim u predgrađima i podgrađima, gdje su mogli da budu suknari, tesari, ribari, ali su sve do 16. vijeka imali i dalje svoje župane, sudije i svoje zastupnike na zemaljskim sudovima. Nisu imali sva prava, ali su mogli da stupaju u cehove.

FOTO: Telegraf

Gospodari su ih poklanjali za ratna savezništva, razmjenjivali, davali u miraz ćerkama: njihova je sudbina kao i naša – tragična. Nije im bilo ništa bolje ni kada bi bili pod Poljacima; feudalizam je sistem u kome vlastelin gleda samo svoj interes i bratstvo u njemu ne postoji. Ni pod Rusima do prije sto godina nije bilo bolje.

Prvobitno mnogobošci, njemački su ih ali i poljski zavojevači žestoko pokrštavali (slično kao što se veliki župan Stefan Nemanja obračunavao sa bogumilima). 1400. godine dolazi do ustanka budišinskih zanatlija koje je predvodio suknar Petar Pruzlica, Lužički Srbin; oni su istjerali predsjednika opštine, preuzimaju vlast i zauzimaju skladište municije, ali je češki kralj Vaclav IV ugušio bunu i vođe osudio na smrt. Srpski pastir Petar iz Pšešica je nešto kasnije htio da pomogne protestantskim husitima da zauzmu Budišin ali je uhvaćen, a njegova glava uklesana iznad ulaza u groblje Miklavšk, gdje su sahranjeni najznačajniji Srbi iz ovog grada.

U okrugu Lukova Srbi 1548. godine uspjevaju da uvedu svoju samoupravu, postave svog kralja i ukinu kuluk i danak, ali je i ova pobuna ugušena. Tridesetogodišnji i Sedmogodišnji rat, Napoleonovi ratovi, Prvi i Drugi svjetski. Svi idu preko zemalja Lužičkih Srba, praćeni kugom. Posle njih, desetkovano stanovništvo se suočava sa kolonizacijama i sa nasilnim asimilacijama i germanizacijama. Ne govoriš njemački? Ne možeš da se oženiš. Srbin si? Ne smiješ da nosiš kožne cipele. U kući pričaš srpskim? Smrtna kazna (doslovno, dobro ste pročitali; ovo ipak nije bilo opšte pravilo). Hoćeš da živiš u gradu? Zaboravi na svoje porijeklo.

Godine 1912. osniva se “Domovina” kao krovna organizacija koja okuplja na jednom mjestu sve ostale. Posle i za njih pogibeljnog Prvog svjetskog rata činilo se da dolaze bolji dani u Vajmarskoj republici, ali od toga nije bilo ništa. Ipak, sve je bilo bolje od onoga što je usledilo kada je na vlast došao Adolf Hitler, tog kobnog 31. januara 1933. godine. Nacionalni radnici su rasijani po zemlji, pozatvarani, ili pobijeni, ispred zgrade Domovine spaljeno je sve što se u njoj nalazilo, ponovo im je zabranjeno postojanje.

I to su preživjeli. 1945. tražili su spajanja svih svojih teritorija i osnivanje Lužičke Slobodne Države ili priključenje Čehoslovačkoj, ali im to nije dozvoljeno, iako je 300.000 ljudi u Pragu organizovalo demonstracije tražeći da im se da nezavisnost.

Kakav im je jezik

Oba lužičkosrpska dijalekta spadaju u sopstvenu podgrupu zapadnoslovenskih jezika. Na video snimku pogledajte kako zvuči njihov jezik:

Njihova narodna kultura je izrazito slovenska, a priče im nevjerovatno liče na naše. Isti duh provejava, iste su težnje, iste su želje, pouke; isti je taj mali čovjek koji pameću i lukavstvom pobjeđuje svog vlastelinskog gospodara. Priložićemo jednu kratku drevnu priču ovog naroda, “Šumska vila”, kako bismo vam najbolje ilustrovali:

Kraj puta između Vjelećina i Votoševca nalazilo se vrelo koje se nijedne zime nije zamrzavalo. Svake večeri je na to vrelo dolazila šumska vila da se vode napije. Utolivši žeđ, ona bi se opet vraćala u svoju šumu, gdje je na velikom kamenu spavala. Jednom je kroz šumu prolazila djevojka. Ide ona, osvrće se i gle – u šumskom zelenilu sjedi žena. Zapita žena djevojku bi li htjela da je očešlja. Djevojka pristane. Začuđujuće brzo i lako očešlja ona šumsku vilu. U znak zahvalnosti, nasu joj vila punu pregaču lišća. Šta da radi, djevojka uzme lišće, iako je bila nezadovoljna: kako to da nešto bolje ne dobi! Kad se malo udaljila, ona uze te mrzovoljno prospe lišće na zemlju. Došla ona kući, a gle – listovi koji su se na pregači zadržali, pretvorili se u čisto zlato. Potrči djevojka natrag na ono mjesto gdje je lišće prosula, ali tamo ne nađe ništa.”

,,Krasna Lužica” se zove nacionalna himna ovog naroda i u originalu se zove ,,Rjana/Redna Lužyca”. Napisao ju je pjesnik Handrij Zajler i prvi put je objavljena 24. avgusta 1827. godine u lajpciškom časopisu ,,Serbska Novina”. Početkom 1845. godine kompozitor Korla Avgust Kocor je napisao note. Prvi put je javno izvedena 17. oktobra iste godine u Budišinu.

Njene su riječi:

Krasna Lužica,
Ispravna, prijateljska,
mojih srpskih otaca kraj,
mojih blaženih snova raj,
sveta su mi tvoja polja!

Času budući,
usklikni radosno!
O, neka budu sa tvojeg
skuta došli muževi,
ugodni večnog pominjanja!”

Najčuveniji od svih Lužičkih Srba, jedan od najvećih njemačkih i evropskih filozofa modernog doba, rodio se kao Gotfrid Vilhelm frajher fon Lajbnic 1. jula 1646. godine, a umro je 14. novembra 1716. Ostavio je značajan trag i u fizici, matematici u kojoj je ustanovio infinitezimalni račun, biologiji, medicini, geologiji, teoriji vjerovatnoće, psihologiji, pravnoj nauci, istoriografiji, diplomatiji i politici, a kasnije će se pokazati i u informatici pošto je razvio i binarni sistem koji predstavlja temelj ove tehnologije. Bavio se i pronalazaštvom.

Jedna osoba je spojila balkanske i Srbe iz Njemačke, a njegovo ime je Pavle Jurišić Šturm.

Rođen je kao Paul Šturm u Gerlicu 22. avgusta 1848. godine, a umro je u Beogradu 13. januara 1922. Akademiju je pohađao u Vroclavu i Nansiju, i bio je jedno vreme vodnik u pruskoj vojsci. Odlučio je da dođe u Srbiju, promijenio je ime u Pavle Jurišić i koristio svoje bivše prezime Šturm kao nadimak. Ovo je zapravo bio prevod, pošto “šturm” znači “juriš”.

Prvo je bio poručnik u srpsko-turskim ratovima, potom kapetan, i kao takav je učestvovao u bici na Slivnici sa Bugarima. Penzionisan je avgusta 1900. godine, ali je vraćen u službu godinu dana kasnije. Bio je veliki prijatelj sa kraljem Petrom I, zbog čega mu je bio prvi ađutant. Komandovao je nepobjedivom Drinskom divizijom u Prvom balkanskom ratu, a sa njom je bio i u Kumanovskoj bici. Tada je dobio čin generala.

I oni i mi smo svašta preživeli i opstali, a mnogi su drugi nestali u sličnim situacijama. Nema danas Avara, Kumana, i brojnih naroda. Srbi zato postoje. I Severni Srbi, baš kao i Južni. Možda je kucnuo čas da se malo bolje zainteresujemo za one sa kojima dijelimo ime, i izvjesno je, svetinju prapostojbine (ma gdje ona bila), te samim tim i krv.

Autor